Adopteer een monument

Herdachte groepen: Militairen in dienst van het Ned. Kon. 1940-1945, Burgers voormalig Nederlands-Indië, Militairen in dienst van het Ned. Kon. na 1945
Ontwerper: Catharina Ramaekers
Onthulling: 15 augustus 2002
Adopteer dit monument.
Dit monument is in schooljaar 2017-2018 geadopteerd door OBS Parkschool.

Zwolle, 'Indië-monument' (foto: Steven Lindeboom)
Zwolle, 'Indië-monument' (foto: Steven Lindeboom)
Zwolle, 'Indië-monument' (foto: Steven Lindeboom)
Zwolle, 'Indië-monument' (foto: Steven Lindeboom)
Zwolle, 'Indië-monument' (foto: Steven Lindeboom)

Het monument

Vorm en materiaal
Het 'Indië-monument' in Zwolle bestaat uit drie zuilen, opgetrokken uit diabas (een donkergroene steensoort). De zuilen zijn door brons met elkaar verbonden. Elke zuil staat voor een tijdperk en vermeldt de bijbehorende jaartallen. Tussen de zuilen zijn twee gedenkstenen geplaatst met daarop een tekst en een afbeelding van de archipel Indonesië.

Teksten
De tekst op de eerste zuil luidt:

'1941-1945.'

De tekst op de tweede zuil luidt:

'1945-1949 DEN VADERLAND GETROUWE.'

De tekst op de derde zuil luidt:

'1949-1962.'

De tekst op de eerste gedenksteen luidt:

'NEDERLANDS OOST-INDIË NIEUW-GUINEA.'

Naast deze gedenksteen zijn drie bronzen plaquettes geplaatst met daarop de namen, geboortdedata en overlijdensdata van vijftien Zwollenaren:

'H.J. VAN DEN BERG
02-11-1919 30-01-1949
M. BRUINS
08-02-1927 23-10-1947
R.H. ELEMANS
18-07-1927 08-03-1947
J. VAN ERVEN
30-04-1927 18-02-1947
H. TER HAAR
05-08-1927 31-12-1948
E. HILLEBRAND
30-01-1927 10-08-1946
J. LEMSTRA
10-10-1927 27-02-1949
H.J. VAN DER LINDE
24-04-1921 20-03-1946
P. MELSE
27-03-1918 22-02-1950
J.H.M. POPPE
16-09-1926 05-04-1949
F.H. SANTING
21-11-1925 11-11-1947
L.M. TEEKEN
14-11-1926 23-07-1949
H.J.A. VAN DER VEGT
04-12-1925 23-04-1949
D. VISSER
27-09-1925 21-01-1949.'

Aan de voet van deze gedenksteen bevindt zich een derde gedenksteen met daarop een tekst.

De tekst luidt:

'TER NAGEDACHTENIS AAN
BURGERS EN MILITAIREN
DIE DE DOOD VONDEN
DOOR OORLOG, BEZETTING
GEVANGENSCHAP EN TERREUR
IN
OOST-AZIË
1941-1962.'

Wijziging
In 2007 is het monument uitgebreid. Onder het monument is een urn met aarde van de Nederlandse erevelden op Java aangebracht. Deze aarde is in 2006 door de stichting Budi Santoso, onderdeel van de Commissie Herdenking 15 augustus Zwolle, van de erevelden op Java opgehaald. Bij het monument is tevens een sokkel met daarop een bronzen plaquette geplaatst. Deze plaquette symboliseert de urn.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het 'Indië-monument' in Zwolle is opgericht ter nagedachtenis aan vijftien medeburgers die als militair zijn omgekomen in het voormalige Nederlands-Indië of in Nieuw-Guinea.

De namen van de vijftien slachtoffers luiden: H.J. van den Berg, M. Bruins R.H. Elemans, J. van Erven, H. ter Haar, E. Hillebrand, J. Lemstra, H.J. van der Linde, P. Melse, J.H.M. Poppe, F.H. Santing, L.M. Teeken, H.J.A. van der Vegt en D. Visser.

Drie tijdperken worden in herinnering gebracht:

  • 1941-1945: Tweede Wereldoorlog (de Japanse bezetting);
  • 1945-1949: Bersiap-periode (de politionele acties en de onafhankelijkheidsstrijd);
  • 1949-1962: Nieuw-Guinea.

Hendrik ter Haar werd geboren op 5 augustus 1926. In 1947 ging hij in dienst om te gaan vechten in voormalig Nederlands-Indië. Broer Gerrit was acht jaar toen Henk vertrok: 'Ik weet nog goed dat ik bij hem op schoot zat, vlak voor hij wegging. Later heb ik begrepen dat er overal in de stad reclamecampagnes waren. Daarin spiegelden ze de jongens voor hoe het overzee was. Het land werd mooi beschreven en er werd benadrukt hoe rechtvaardig het was om de bevolking te bevrijden van de tirannie van de guerrilla's. Daar zijn toen veel jongens voor gevallen. Ik weet nog dat Henk riep: "Daar ga ik ook heen, ik ga ze helpen bevrijden". Hij was misschien wat naïef, gemakkelijk te beïnvloeden.' Na een opleiding in Engeland zat Henk anderhalf jaar in het voormalige Nederlands-Indië. In december 1948 werd Henk, toen hij in de keuken aan het werk was, door een hakmes in zijn been getroffen. Het moest geamputeerd worden. Henk kreeg koudvuur en stierf op 31 december 1948. Vervolgens werd hij werd ter aarde besteld in het voormalige Nederlands-Indië. Broer Gerrit over de betekenis van het Indië-monument: 'Er was niets tastbaars, niets waar je naar toe kunt. Elk jaar op 4 mei sta ik met het Groot Mannenkoor Zwolle bij het oorlogsmonument te zingen. Ik denk dan aan mijn broer, maar toch klopte er iets niet. Dit nieuwe monument is terechter, het is voor hem, hier hoort hij bij. Eindelijk erkenning.'

Leendert Marinus Teeken werd geboren op 14 november 1926. Hij was als dienstplichtig soldaat bij de mariniers. Terwijl hij in het voormalige Nederlands-Indië was, trouwde Leen 'met de handschoen'. Zus Corrie Sollie-Teeken herinnert zich de gebeurtenis als volgt: 'Een vriend van hem trad op als bruidegom. Mijn moeder had nog een leuke japon voor mijn schoonzus genaaid. Zij zou na de bruiloft ook naar Indië komen, maar Leen schreef toen al dat ze dat niet moest doen, omdat het veel te gevaarlijk was.' Eind juli 1949 ging de patrouille van luitenant Teeken onder zijn leiding op Oost-Java op onderzoek uit. Zowel Teeken als vier andere mariniers kwamen bij deze gevaarlijke tocht om het leven. Op 8 augustus 1949 berichtte het dagblad Trouw als volgt: 'Patrouille in hinderlaag, vijf doden. De stoffelijke overschotten van luitenant Teeken en vier mariniers zijn nabij Babad (...) aangetroffen. Zij werden donderdag op het ereveld te Surabaja begraven. Rust en orde zijn in de betrokken streek hersteld - aldus een officiële mededeling.' Zus Connie: 'Mijn ouders hebben er nooit meer over kunnen praten. Leen heeft postuum een lintje gekregen en er is over hem een boek verschenen, maar ze konden het niet opbrengen. Mijn moeder heeft alleen gezegd, pas toen ze al wat ouder was: 'Ik zou zo graag willen weten hoe Leen er nu uit zou hebben gezien.'

Onthulling
Het monument is onthuld op 15 augustus 2002.

Locatie
Het monument is geplaatst in park 'Eekhout', gelegen aan de Burg. Van Roijensingel, vlakbij NS-station van Zwolle.

Bronnen

  • Gemeente Zwolle;
  • Krantenartikelen in Trouw van 8 augustus 1949 en 15 augustus 2002.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Ik had het gevoel dat het niet klopte

Ted Hielckert (1941), Zwolle - Overijssel

Tijdens de Japanse bezetting van voormalig Nederlands-Indië is de Indische Ted Hielckert (1941) nog klein. Toch herinnert hij zich de angstige momenten uit zijn kindertijd. Tijdens de Bersiap en ook daarna keert de haat van de Indonesiërs zich tegen de nog aanwezige Nederlanders. Ook van het gezin Hielckert worden alle bezittingen afgenomen. Ze vertrekken naar Nederland, waar een moeizame aanpassing volgt. Als dienstplichtig marinier wordt Hielckert uitgezonden naar Nieuw-Guinea. Daar zijn de Indonesiërs de vijand, wat heel dubbel voor hem is. Later besluit hij in Zwolle een monument op te richten ter nagedachtenis aan alle slachtoffers die in Indonesië én in Nieuw-Guinea gevallen zijn.

 

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel


Sommige beelden

"Tijdens de Japanse bezetting had mijn moeder mij en mijn broertje meegenomen naar familie in stad Oengaran ten zuiden van de havenstad Semarang op Java. We schuilden er vaak in de achtertuin, want door de beschietingen van Engelse oorlogsschepen vlogen regelmatig huizen in brand. Mijn vader was als KNIL-militair gemobiliseerd. Hij vluchtte, ging onderduiken, maar werd later toch opgepakt door de kempetai*. Hij zat geruime tijd in de gevangenis, iets waar hij nooit over heeft willen praten. Na zijn vrijlating door de Jappen was ik getuige van zijn wrede gevangenneming door de Indonesische revolutionairen, de pemuda's. Later werd hij gek genoeg door de Japanners bevrijd. Dit op gezag van de Engelsen. Tijdens het machtvacuüm, waarin niemand wist wie de baas was, zag ik dat acht Indonesische vrouwen naakt werden gefusilleerd door de Japanners. De bombardementen vergeet je evenmin. Overigens herinner ik me ook nog dat een aardige Japanse soldaat ons als spelende kinderen eten bracht."

Gevaarlijk
"Aan het einde van de Bersiap** volgde in december 1945 de evacuatie naar Soerabaja, waar we werden ondergebracht in een zogenaamd beschermingskamp bewaakt door Japanners, later door Engelsen. Buiten het kamp was het gevaarlijk, want de Indonesiërs waren vijandig. We kregen een woning in Soerabaja, maar in deze revolutieperiode was rust ver te zoeken. Ik was vaak bang. De vrijheidsstrijders oefenden en marcheerden op het plein voor het huis met speren. Je voelde de haat van de Indonesiërs. Alleen onder begeleiding kon je naar de Nederlandse school. Je zag veel lijken op straat liggen en niemand die zelfs maar een poging deed om deze op te ruimen. Door Soerabaja loopt een rivier waarin de lichamen van vermoorde Chinezen, veelal handelaren en middenstanders, dreven."

Berooid naar Nederland
"Na het tot stand komen van de eenheidsstaat Republiek Indonesië startte mijn vader een school voor Indonesiërs, die hij Instituut Succes noemde. Hij leidde Indonesiërs op voor kaderfuncties, mede vanuit het tamelijk idealistische motief het land met zijn expertise verder te helpen. Indonesië was toch ook ons land. De haat tegen de Nederlanders nam echter toe en in 1956 werd ons totale bezit afgenomen. Van de ene op de andere dag had mijn vader geen bedrijf meer. Totaal berooid, en inmiddels met zeven kinderen, vertrokken we naar Nederland. Dit ging overigens niet gemakkelijk, want voor de overtocht en voor de kleding moest mijn vader nog een lening bij de Staat der Nederlanden afsluiten. Op die manier ontmoedigde Nederland de repatriëring van overzeese Nederlanders.

We kwamen met rare trainingspakken in Deventer aan, waar niemand zat te wachten op onze oorlogsverhalen. We werden ondergebracht in een contractpension. We mochten niet naar Den Haag, waar een tante en veel vrienden van mijn ouders woonden. Op basis van godsdienst - we hadden ons als Nederlands-Hervormd laten registreren - werden we in een pension in het oosten van het land ingedeeld. Als katholieken zouden we in Brabant of Limburg terecht zijn gekomen, nog verder van de Randstad. Mijn vader werd gedwongen onderop de maatschappelijke ladder te starten, als klerk op een kantoor. Het was heel moeilijk, want we hadden continu heimwee naar Indië. Wij hadden maar weinig te besteden, terwijl wij daar een rijk leven hadden."

Dubbel
"Na de MULO ging ik in dienst, bij de mariniers. In 1961 werd ik als marinier-radiotelegrafist uitgezonden naar Nieuw-Guinea, dat toen nog Nederlands was.*** Ik verheugde me op de tocht terug naar mijn roots. In eerste instantie zat ik rustig bij de verbindingsdienst op het eiland Biak. Ik had er wel contact met Papoea’s die Bahasa Indonesia**** spraken. In december '61 ondervond ik wat oorlog betekende: we voeren van noord naar zuid met mijn eenheid omdat er twee Indonesische torpedoboten tot zinken waren gebracht. De oorlog was toen voor mij echt begonnen. Ik moest veel patrouilles lopen, op jacht naar infiltranten. Zelf heb ik nooit hoeven schieten, want ik had het te druk met mijn verbindingswerk. Het was een heel vervelende periode, want ik had met een sterk plichtsbesef voortdurend het gevoel niet goed bezig te zijn en er niet te horen. Ik voelde me enorm dubbel, want ik had medelijden met de Indonesische jongens die door ons gevangen genomen werden. Ik kon me ook zo goed verplaatsen in hun wereld, in de strijd voor hun land. In 1962 keerde ik terug naar Zwolle, en leerde op een Indische soos een Zwols meisje kennen. We trouwden en kregen twee kinderen."

Een apart monument
"Indië en Nieuw Guinea zijn nooit weggeweest uit mijn leven. Ik zocht het contact met Indische mensen altijd op. Ik was dj in de Indische soos en zat in een band met een Indisch tintje. Mijn ouders waren lid van een vereniging van Indische gerepatrieerden. Op deze manier kwam ik ook in aanraking met de herdenking van de bevrijding van Nederlands-Indië, op 15 augustus. Ik werd in 1991 bestuurslid van de Stichting die de herdenking organiseerde. De herdenking vond plaats bij het algemene oorlogsmonument in Zwolle. Ik had daar ook weer het gevoel dat we er niet goed stonden. Weet je dat er tijdens de oorlog in Nederlands-Indië meer Nederlanders zijn omgekomen dan in Nederland? Het idee voor een apart Indisch monument ontstond. Het zou drie periodes moeten beslaan: de Tweede Wereldoorlog in Indië, de Indonesische revolutie met 6200 Nederlandse militaire slachtoffers en de oorlog in Nieuw-Guinea. Er was veel animo binnen de Indische gemeenschap en bij de Indië-veteranen.

In 2000 werd een stichting opgericht om het monument te kunnen realiseren en in 2002 is het monument Indië - Nieuw-Guinea 1941-1962 in Zwolle onthuld. Het is het enige in zijn soort. De jaarlijkse herdenking trekt steeds meer mensen, veteranen, maar ook familieleden van Indische mensen en leden van de Molukse gemeenschap. Op een van de plaquettes vind je ook de namen van vijftien Zwollenaren die tijdens de onafhankelijkheidsstrijd zijn omgekomen. Op 15 augustus hang ik naast het rood-wit-blauw ook de vlag van de Papoea's, de Morgenster, uit. Ik vind het belangrijk de vergeten oorlog niet te vergeten en jongeren bekend te maken met de achtergronden van de eerste minderheidsgroepen in Nederland. We hebben er allemaal iets achtergelaten."

*kempetai: Japanse militaire politie

**Bersiap-periode: Dit was een gewelddadige periode in de Indonesische geschiedenis die enkele maanden na de Japanse capitulatie begon en duurde tot begin 1946. Politieke activisten streden tegen de Nederlanders voor onafhankelijkheid van Indonesië;

*** De conflicten om Nieuw-Guinea begonnen in 1950. Na een strijd van jaren verplichtten De Verenigde Naties Nederland op 1 oktober 1962 Nieuw-Guinea over te dragen aan de VN. Op 1 mei 1963 kreeg Indonesië het bestuur over Nieuw-Guinea

****Bahasa Indonesia: de taal van Indonesië

Ik had het gevoel dat het niet klopte

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht

Bijdragen

Fons Aarendonk | 20 september 2018

Sinds de onthulling van het monument in 2002 vond woensdag 15 augustus 2018 voor de 16e maal de herdenking plaats bij het Indië- en Nieuw Guinea-monument in Park Eekhout in Zwolle. Dit ter nagedachtenis aan de burgers en militairen die de dood vonden door oorlog, bezetting, gevangenschap en terreur in Oost-Azië in de periode van 1941 tot en met 1962.
Speciale gast dit jaar was de Inspecteur Generaal der Krijgsmacht (IGK) Lt. Gen Hans van Griensven. In zijn toespraak Herdenking Park Eekhout 2018 (28)benaderde hij de verschillende perioden, die op deze dag werden herdacht en waaraan vele burgers en militairen blootstonden aan geweld. Daarnaast benadrukte hij ook de overtocht en inzet van 150.000 Nederlandse militairen, die vanuit Nederland de overtocht naar Nederlands Indië en later Nieuw-Guinea maakten om daar de orde en rust te herstellen en waarvan er 6200 collega’s sneuvelden, waaronder 15 Zwollenaren, die op het monument staan vermeld. Hoewel deze operatie veel meer gekenmerkt werd als humanitaire operatie staat deze periode in de geschiedenis meer bekend vanwege de – ook gepleegde- misstanden. Van Griensven benadrukte dat het nu lopende onderzoek naar de gebeurtenissen in die tijd, moet leiden tot een evenwichtig en genuanceerd beeld over deze zwarte periode in de Nederlandse geschiedenis. Dit zijn we al deze militairen en burgers, die bij thuiskomst in Nederland kil en verwijtend ontvangen werden, verschuldigd.
Als tweede spreker gaf oorlogsveteraan Ted Hielckert aan hoe hij eerst als klein kind in Indië en daarna als militair deze indrukwekkende periode met al zijn verschrikkingen had ervaren en veranderd (toen was PTSS nog niet bekend) en wat hem later gesterkt heeft om hier zowel binnen de Indische gemeenschap als ook daarbuiten (scholen, verenigingen en culturele groeperingen) hiervoor blijvend aandacht aan te laten besteden. Tot slot droeg burgemeester Henk-Jan Meijer een gedicht voor met de titel: Fluistering uit het verleden , waarna de plechtigheid begon.
Zie ook https://www.veteranenzwolle.nl/