Adopteer een monument

Herdachte groepen: Burgerslachtoffers, Algemeen
Ontwerper: Renske Winters
Onthulling: 2007
Adopteer dit monument.

Den Hoorn, herdenkingskruis 'De Mok' (foto: Rob Kreukniet)
Den Hoorn, herdenkingskruis 'De Mok' (foto: Rob Kreukniet)
Den Hoorn, Plaquettes bij de Joost Dourleinkazerne (foto: Noordhollands Dagblad)
Den Hoorn, monument bij de Joost Dourleinkazerne (foto: Texelse Courant)
Den Hoorn, monument bij de Joost Dourleinkazerne (foto: Texelse Courant)

Het monument

Vorm en materiaal
Het monument bij de Joost Dourleinkazerne in Den Hoorn (gemeente Texel) bestaat uit een halfhoge gebogen muur die is bekleed met antracietkleurig Belgisch hardsteen. Dezelfde steensoort is voor het plateau gebruikt. Om het monument vrij van schapen te houden is een wildrooster in de weg aangebracht. Aan de muur zijn twee bronzen plaquettes roestvrij stalen beugels aangebracht, die zijn ingepakt in policarbonaat om ze tegen weersinvloeden te beschermen. Centraal op het plein staat een herdenkingskruis, het is een Russisch-Orthodox kruis, uitgevoerd in beton en wit geschilderd. Het kruis is circa drie meter hoog.

Teksten
Op één van de plaquettes staan de namen en geboortedata van de tien gefusilleerde Texelaars.

Op de andere plaquette wordt vrij uitvoerig verhaald wat er tijdens de opstand van de Georgiërs op Texel in april 1945 is gebeurd, zodat voorbijgangers die deze geschiedenis niet kennen toch de betekenis van het monument kunnen doorgronden.

Wijzigingen
Het Russisch-Orthodoxe kruis bevond zich sinds de oprichting in 1945, oorspronkelijk nabij het massagraf van de met dit monument herdachte slachtoffers. In 1947 zijn de slachtoffers herbegraven op de Georgische begraafplaats 'Loladze' op de Hogeberg. In 1967 is het herdenkingskruis uit praktische overwegingen naar een ander gedeelte van het terrein, in de duinen, verplaatst. In 2003 rees het idee om het een meer prominente plek te geven, tevens werden twee plaquettes toegevoegd. Eén ter nagedachtenis aan tien gefusilleerde Texelaars. De andere plaquette herinnert aan de opstand van de Georgiërs op Texel in april 1945. Het herdenkingskruis is op 25 mei 2004 tezamen de twee toegevoegde plaquettes opnieuw onthuld. In de zomer van 2007 is aan het ministerie van Defensie een verzoek gedaan het monument aan te passen. De reden hiervoor was dat de omgeving van het monument er niet altijd even fraai uitzag, onder meer door de schapen die voor de kazernepoort vrij spel hadden. Toen is het monument uitgebreid met halfhoge gebogen muur en een plateau, tevens zijn er wildrooster in de weg aangebracht.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het monument bij de Joost Dourleinkazerne in Den Hoorn (gemeente Texel) is opgericht ter nagedachtenis aan verschillende gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog. Het herdenkingskruis 'De Mok' is opgericht ter nagedachtenis aan de zeventig Georgiërs die in april 1945 op het terrein van 'De Mok' door de bezetter zijn gefusilleerd. Eén van de twee plaquettes is opgericht ter nagedachtenis aan tien Texelaars die op 6 april 1945 op het terrein van 'De Mok' door de bezetter zijn gefusilleerd. De andere plaquette is opgericht ter nagedachtenis aan de opstand van de Georgiërs op Texel in april 1945.

In de nacht van 5 op 6 april 1945 barstte op Texel de strijd los tussen Georgische opstandelingen en de bezetter, de zogenaamde 'Russenoorlog'. De Georgiërs waren krijgsgevangenen van de Duitsers en ingeschakeld als bezettingstroepen op Texel. Op 6 februari 1945 werd op Texel het 822e Georgische Bataljon gelegerd, bestaande uit 800 Georgiërs en 400 Duitsers.

Op 5 april kreeg de Georgische commandant, Sovjetkapitein Schalwa Loladze, opdracht om zich met zijn bataljon gereed te maken om de volgende dag om 07:00 uur te vertrekken. Zijn bataljon zou worden ingezet tegen de geallieerden in Oost-Nederland. Wilden zij zich nog rehabiliteren voor het feit dat ze in Duitse dienst waren getreden, dan moest dat snel gebeuren, aangezien de geallieerden al voor Berlijn en Bremen lagen, en het einde van de oorlog snel nabij kwam.

Op 6 april 1945 om 01:00 uur ’s nachts precies, kwamen de Georgiërs tegen de Duitsers in opstand. Zij noemden deze operatie de 'Dag der geboorte'. Iedere Georgiër had een Duitser toegewezen gekregen die hij moest doden. In totaal werden die vroege morgen 450 Duitsers gedood. Daaraan kwam geen kogel te pas: de meesten werden in hun slaap gekeeld.

Op de eerste dag van deze opstand pakte de bezetter in Den Burg veertien willekeurige Texelaars op als straf voor de Texelse steun aan het 822e Georgische Infanterie Bataljon. Zij werden op transport gesteld naar 'De Mok'. Vier van hen, onder wie Cor Kievits en Theo van Heerwaarden, sprongen op een onbewaakt moment van de rijdende auto, verscholen zich en overleefden de oorlog. De andere tien werden op 'De Mok' doodgeschoten en opzettelijk aan de laagwaterlijn begraven. Dankzij een oplettend bemanningslid van Teso werden hun lichamen op 22 mei 1945 teruggevonden. Kort daarop fusilleerde de bezetter op 'De Mok' werden ook zeventig Georgiërs die zich hadden overgegeven. De bijna zeven weken durende Russenoorlog kostte in totaal ruim tweeduizend mensen het leven.

Aanvankelijk verliep de opstand gesmeerd, ware het niet dat twee Duitsers kans zagen te ontsnappen naar Den Helder. De Georgiërs slaagden er niet in om de twee Duitse batterijen in het zuiden van Texel te veroveren. Het vaste land was in een vroeg stadium reeds op de hoogte van de opstand. Er kwam snel een tegenoffensief op gang. Dezelfde dag werden 600 Duitse soldaten met zware mitrailleurs, mortieren, tanks en enkele stukken geschut via de Mok aangevoerd om de opstand neer te slaan.

De gevechten duurden wekenlang, maar de Georgiërs waren aan de verliezende hand door de voortdurende aanvoering van nieuwe Duitse troepen van het vasteland. Na afloop van de opstand zochten de Duitsers het hele eiland af, op zoek naar Georgiërs. Enkele honderden van hen konden onderduiken bij de Texelse bevolking en overleefden de razzia's. Ondanks dat het Duitse opperbevel zich op 5 mei onvoorwaardelijk had overgegeven duurde de oorlog voor Texel nog tot 20 mei, toen Canadese militairen op Texel aankwamen.

117 Texelaars verloren het leven tijdens de opstand, 482 tot 565 Georgiërs, en ongeveer 600 Duitsers. Ook de materiële schade was groot, tientallen boerderijen gingen in vlammen op, met name in de Eierlandse polder.

Oprichting
Het herdenkingskruis werd in opdracht van de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten een monument geplaatst.

Het initiatief om de twee plaquettes op te richten bijna zestig jaar na deze tragedie, is genomen door het Korps Mariniers. Het idee ontstond tijdens de voltooide nieuwbouw in 2003 op het terrein van de Joost Dourleinkazerne en het Amfibisch Ondersteuningsbataljon. Vooral eerste officier majoor der mariniers Aad van Gils is met de totstandkoming van het gedenkteken bezig geweest. Hij heeft belangstelling voor historie en realiseerde zich dat 'De Mok' een belangrijke rol heeft gespeeld in de lokale oorlogsgeschiedenis. Het terrein van het voormalige vliegkamp was tijdens de bezetting een Duitse basis. De kosten van het gedenkteken kwamen voor rekening van het Korps Mariniers.

Onthulling
Het nieuwe uitgebreide en verbeterde monument is onthuld in 2007.

Locatie
Het monument bevindt zich vlakbij de poort van de Joost Dourleinkazerne ('De Mok') van de Koninklijke Marine, gelegen aan de Mokweg in Den Hoorn (gemeente Texel). Hier staat ook het gedenkteken ter nagedachtenis aan tien gefusilleerde Texelaars.

Bronnen

  • Gemeente Texel;
  • Texelse Courant van 19 mei 2004 en 8 april 2005;
  • Oorlogsmonumenten op Texel van J.A. van Es jr. (Texel, Gemeente Texel, 2002).

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

De 'Russenoorlog' zorgde voor vele angstige weken in Oudeschild

Imme Dros (1936), Oudeschild - Noord-Holland

In februari 1945 lijkt de oorlog ook op Texel bijna voorbij, maar dan worden er 750 Georgische soldaten in Duitse dienst gelegerd. De aankondiging dat zij naar het front moeten heeft catastrofale gevolgen: in de nacht van 6 april komen ze in opstand en vermoorden 400 Duitse militairen. Een guerrillaoorlog is het gevolg, die veel levens kost en pas op 20 mei afgelopen is. Schrijfster Imme Dros maakt deze ‘Russenoorlog’ als kind mee in het Texelse havendorp Oudeschild. Dros schrijft over de Russenoorlog het autobiografische kinderboek ‘Dag soldaat, dag mooie soldaat’, dat later ook in Georgië is uitgebracht.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel


Imme Dros: "We woonden in Oudeschild. Mijn vader was brood- en banketbakker en mijn moeder runde de winkel. Ik was de oudste van vier kinderen, mijn broertje was twee jaar jonger en met de tweeling – een broertje en zusje – scheelde ik 3,5 jaar. Ik herinner me de oorlog in fragmenten. Sommige gebeurtenissen hebben een onuitwisbare indruk gemaakt, ook al was ik nog klein. Later kreeg ik meer overzicht. 


Beroep op onmisbaarheid
In 1944 moesten alle weerbare mannen van Texel af. De Duitsers hadden overal plakkaten met grote zwarte letters opgehangen, waarop de leeftijden stonden. Er werd niet gezegd waar ze heen zouden gaan. Mijn vader kwam in aanmerking. Op de dag van het vertrek stonden zijn spullen klaar in de gang. Hij nam al zo’n beetje afscheid. Ik herinner me dat nog goed, want het was een beladen moment. Toen sprong mijn moeder, die nooit iets durfde, op de fiets en reed naar het Duitse hoofdkwartier in Den Burg om te zorgen dat mijn vader thuis kon blijven. Ik was erg bang om mijn vader en extra bang om mijn moeder, want God mocht weten wat er met haar zou gebeuren. De Moffen hadden immers geweren. Mijn moeder kreeg het – met beroep op onmisbaarheid - voor elkaar dat mijn vader niet weg hoefde. In de week erna ontstond op een middag een schreeuwerige ruzie tussen vier vrouwen, onder andere mijn oma, mijn moeder en twee anderen. Ze joegen de kinderen weg en deden de deuren dicht. Veel later begreep ik dat ze mijn moeder ervan verdachten iets slechts met de Mof te hebben gedaan om mijn vader vrij te krijgen. Ik vroeg me af wat dat in vredesnaam geweest zou kunnen zijn. De Texelse mannen die wel vertrokken moesten lopend over de Afsluitdijk naar Assen, om daar loopgraven te graven. 

Gat in de straat

Een vliegtuig stortte neer op het dorp en spatte uit elkaar. De stukken en brokken kwamen her en der terecht. De Twee Britse piloten overleefden het niet. Er werd verteld dat een van hen op zijn kop in de sloot stond. Precies op de hoek van ons huis, pal naast mijn slaapkamer, viel de complete vliegtuigmotor in de straat, met een enorm gat tot gevolg. Daar stonden we als kind naar te kijken, maar ik had toen niet het benul dat die motor op mijn bed terecht had kunnen komen. De volwassenen maakten er veel drukte over. Tot mijn verbazing werd het gat in de straat bewaakt door een soldaat. Ik herinner me ook nog dat er een granaat in de school terechtkwam en dat een bankje in de klas was getroffen. Een vriendin van mijn moeder jammerde dat het de bank van haar zoon Gerard was. Ik dacht toen ‘waar maak je je druk om, hij zat er toch niet in’. Een jongen met een hazenlip werd dodelijk door een granaat getroffen terwijl hij thuis aan het spelen was. Mijn moeder vond het des te erger omdat zijn ouders al zoveel zorg om hem hadden gehad, met al die operaties en spraaklessen. 

Toewijzing
Den Helder was extreem gevaarlijk, want de marinehaven werd vaak gebombardeerd. Je kon daar dus beter niet heen, ook niet naar een ziekenhuis. Er was dus een tijdelijk noodziekenhuis op Texel gebouwd. Tegen het eind van de oorlog was er ook steeds minder te krijgen, al werd er geen honger geleden. Mijn vader was in alles creatief: hij zette een ijzeren bak met pap in een kuil met sneeuw en zout om consumptie-ijs voor ons te maken; hij had op de schuur een molentje gebouwd, waar hij stroom mee opwekte, zodat mijn moeder wat licht had om kleren te verstellen, en met een fiets verbonden aan een pomp werd regenwater omhoog gewerkt naar een waterreservoir op het dak. Elke dag zat een knecht of mijn vader als een razende te trappen op die fiets zonder wielen. Als bakker kreeg mijn vader zogenaamde toewijzingen, voor grondstoffen zoals meel en vet. Om voor deze toewijzingen in aanmerking te komen moest hij bonnen inleveren, die hij van klanten in de winkel ontvangen had. Ik zie mijn ouders nog zitten, half vloekend, met stapels van die bonnen, die ze met kwastjes glutonlijn op vellen papier plakten. Ik vond ‘toewijzing’ een raar woord. De oorlog wemelde trouwens van de rare woorden.
Mijn ouders waren jong en wilden zich door de oorlog niet te veel laten beperken. Ze zagen niet overal gevaar en fietsten ’s avonds gewoon naar de bioscoop tot grote angst van mijn grootmoeder. 

De Georgiërs
Er waren altijd Duitse soldaten in het dorp. Je werd er bang voor gemaakt en je zorgde dat je er niet mee te maken kreeg. ‘Mof’ was een verboden woord. Maar soms kwamen Duitsers bij ons thuis, om iets te kopen of te bestellen in de bakkerij. Die soldaten waren oud en vriendelijk, en al sinds het begin van de oorlog op Texel. We waren wel tegen de bezetter, maar je zag alleen maar de gewone soldaten, die geen macht hadden. Op een bepaald moment liepen er Georgiërs door ons dorp. Ze zongen meerstemmig in hun wonderlijke taal. Qua uiterlijk waren ze aantrekkelijker dan de oude Duitsers of de pukkelige pubers die rond 1945 ook nog het Duitse leger in moesten. Als de Russenoorlog niet was uitgebroken, waren al die Duitsers gewoon naar huis vertrokken. Om hun eigen hachje te redden sleurden de Georgiërs ook veel Texelaars mee in het ongeluk. Ze zijn vooral in die eerste nacht van de opstand erg te keer gegaan. Ze hebben verschrikkelijke moorden gepleegd, met messen, om geen lawaai te maken. 

Represailles
In die nacht van 6 april wist een van de Duitsers alarm te slaan. Met schepen werden de volgende dag Duitse versterkingen aangevoerd en daarom is die oorlog nog zo lang doorgegaan. De Georgiërs doken onder waar ze konden, in boerderijen of bij mensen thuis. Ze werden geholpen door de Texelaars, die daardoor speelden met hun leven. Er hingen plakkaten dat represailles zouden volgen en dat huizen in brand gestoken zouden worden, wat ook allemaal gebeurde. Een vriend van mijn vader, een fietsenmaker, had een gewonde Georgiër op de zolder van zijn werkplaats laten schuilen. De man werd gevonden. Hij is opgehangen in Den Burg. De fietsenmaker en zijn vrouw zijn gearresteerd en later doodgeschoten. Ze hadden twee kleine kinderen. De Georgiërs schoten altijd raak, van grote afstand. Zo werd een boer, die op het land aan het spitten was, vanaf een weg doodgeschoten, omdat de Georgiërs zijn schop voor een geweer aanzagen. Sommige nachten waren extreem angstig. Der Alte Fritz, een oudere Duitser uit ons dorp die iedereen kende, werd doodgeslagen op straat. Dat vond iedereen toch erg. De eerste nachten na de opstand sliepen we met vier kinderen in de woonkamer en brachten mijn grootouders de nacht bij ons door in dezelfde kamer. Je hoorde de – waarschijnlijk ook doodsbange - Duitsers en Georgiërs buiten op straat.

Genuanceerd

Van de bevrijding herinner ik me vooral de opvallende dingen. We liepen vanaf half mei vaak naar de haven, omdat de Canadezen eraan zouden komen, maar dat gebeurde alsmaar niet. Toen ze dan eindelijk wel landden wachtte niemand ze op, want we geloofden dat geschreeuw: ‘de Canadezen komen eraan!’ niet meer. Na de landing van de Canadezen – de rest van het land was natuurlijk al lang bevrijd – zijn de Duitsers afgevoerd. Toen de Georgiërs met de boot vertrokken, heb ik ze vanuit mijn dakraam uitgezwaaid. Nu, vele jaren later, denk ik genuanceerder over wat toen goed en fout was. Als de Russenoorlog niet was uitgebroken, zouden er veel mensen, ook Texelaars, in leven zijn gebleven. Mijn ouders waren zeker niet voor de Duitsers, maar ze begrepen ook wel dat de Georgiërs hun opstand niet voor ons waren begonnen. De Georgiërs zagen de capitulatie aankomen en hadden die opstand nodig om thuis in Rusland niet afgemaakt te worden. Het waren allemaal angstige mensen, de Georgiërs én de Duitsers, en als er iemand, Georgiër of Duitser, gewond was dan kreeg hij altijd van iemand hulp. 

Bron: Imme Dros, Dag soldaat, dag mooie soldaat; 1996, Querido 

De Georgiërs maakten deel uit van het Russische leger, dat bij de operatie Barbarossa verslagen werd aan het Oostfront. In Duitsland werden in de oorlog 10.000 Georgiërs krijgsgevangen gemaakt. Uit de krijgsgevangenenkampen vormen de Duitsers nieuwe bataljons, van steeds 400 Duitsers met 800 Russen (dit waren ook Mongoliërs en andere etnische Russen, die door de Duitsers als Untermenschen beschouwd werden). Met deze bataljons versterken ze de troepen overal in Europa. De 800 ‘Nederlandse’ Georgiërs zaten in 1944 eerst in Zandvoort. Ze gedroegen zich eerst als voorbeeldige leden van de bezettingsmacht, maar onder aanvoering van commandant Loladze legden ze contact met het verzet in Haarlem en verwijderden mijnen om de invasie van de geallieerden te vergemakkelijken. De Duitsers besloten daarop ongeveer 750 Georgiërs op Texel te plaatsen. Texel herbergde tot dan toe ongeveer 2000 Duitse soldaten, die er doorgaans naar toe gestuurd werden om bij te komen van hun inzet elders. Het verzet op Texel had meer last van de 7,5% NSB-ers dan van de Duitse bezetters. 

De 'Russenoorlog' zorgde voor vele angstige weken in Oudeschild

De ‘Russenoorlog’ kostte meer dan honderd Texelaars het leven

Theo Witte (1929), Oudeschild - Noord-Holland

Ook op Texel lijkt de oorlog in februari '45, als daar 750 Georgische soldaten in Duitse dienst gelegerd worden, bijna voorbij. Niets is minder waar: de aankondiging dat de Georgiërs naar het front moeten heeft catastrofale gevolgen. In de nacht van 6 april komen zij in opstand en vermoorden 400 Duitse militairen. Vanaf het vasteland worden nieuwe Duitse troepen aangevoerd, met als gevolg een guerrillaoorlog, de Russenoorlog, die pas op 20 mei tot een einde komt. Naast de vele Duitse en Georgische doden komen ook meer dan 100 Texelse burgers om, onder wie de broer van Theo Witte.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel


Tamelijk harmonieus

Theo Witte: ‘Je hebt hier op Texel ver zicht. Zo zagen wij de zwarte rookwolken uit Den Helder, toen de Duitsers er de olietankers in de fik schoten. Bij de Afsluitdijk stortte een vliegtuig neer. Op drie kilometer van onze boerderij was het vliegveld De Vlijt. Ook daar vonden rond 10 mei 1940 beschietingen plaats, want er stonden vliegtuigen van de opleiding van de luchtmacht. Texel was onderdeel van de Atlantikwall en dat betekende dat de Duitsers meer dan vijfhonderd bunkers, groot en klein, bouwden. Er liep in die tijd een spoorlijntje over het eiland, voor het vervoer van bouwmaterialen van Oudeschild naar De Koog. De eerste oorlogsjaren verliepen tamelijk harmonieus. Buiten de beperkingen had de eilandbevolking weinig last van de Duitsers, die langdurig op Texel verbleven. Ze woonden in barakken of in schoollokalen, zoals in ons dorp Oosterend. We zagen de soldaten marcheren. Als kind vond ik dat erg interessant. 

De razzia van november ‘44
Die betrekkelijke rust werd in november ’44 ruw verstoord. Toen begon de zwarte bladzijde in de geschiedenis van Texel, op een moment dat Zuid-Nederland al bevrijd was. Er hingen overal plakkaten dat mannen tussen zeventien en vijfendertig jaar zich moesten melden bij de Kommandatur in Den Burg. Bij niet opvolgen van dit bevel zouden represailles volgen. Ik stond op een dag met mijn moeder en een paar broers – we waren met twaalf kinderen – bij de boerderij. Zwaar bewapende Duitse militairen commandeerden twee van mijn oudere broers meteen mee te komen. Waarheen werd niet verteld. Mijn moeder kreeg geen gelegenheid bagage mee te geven. Ik zie ze nog weglopen in de richting van het vliegveld. Een derde broer meldde zich vrijwillig in Den Burg. In totaal werden achthonderd Texelse mannen naar Drenthe afgevoerd, om daar met een klein schopje loopgraven en tankwallen aan te leggen. Dat terwijl de Amerikanen zich op 300 kilometer afstand bevonden en algemeen bekend was dat de Duitsers de oorlog zouden verliezen. 

De Georgische soldaten op Texel
Na die strenge winter kwamen de mannen in maart ’45 allemaal weer naar huis. Iedereen was blij over de hereniging. Inmiddels waren er 750 Georgische soldaten op Texel gelegerd, krijgsgevangenen in Duitse dienst. Bij het vliegveld zat een grote groep en ook in een door de Duitsers gevorderde boerderij naast ons woonden tien Georgiërs. We keken niet meer op van exotische gezichten, want we hadden in voorgaande jaren Kaukasiërs en Brits-Indiërs met tulbanden langs zien marcheren. Deze krijgsgevangenen maakten allen deel uit van de Duitse bezettingsmacht. De Georgiërs waren gevangen genomen aan het Oostfront en hadden daar twee keuzes: zich dood laten vriezen in een kamp of dienst nemen in het Duitse leger. Ze kozen voor het laatste, wat logisch is als je negentien jaar bent en wilt blijven leven. Maar, onder Stalin stond op overgave de doodstraf. Met hun keuze voor de Duitsers werden de Georgiërs dus vogelvrij. Dit was de achtergrond van de dramatische gebeurtenissen in de nacht van 5 op 6 april 1945. 

De dag der geboorte
Begin april had de Georgische commandant Loladze opdracht gekregen om een gedeelte van zijn troepen op Texel gereed te maken, voor de strijd tegen de Amerikanen aan het front bij Arnhem. De Georgiërs haatten de Duitsers en hadden niets te verliezen. De commandanten hadden contact met het Texelse verzet en samen maakten ze een plan voor een opstand, die op verschillende plekken op het eiland moest plaatsvinden. De codenaam was ‘De dag der geboorte’. Om één uur ’s nachts was het zover: de Georgiërs vermoordden ongeveer vierhonderd Duitse militairen zonder één kogel. Ze sneden hun keel geruisloos door, zodat er niet meteen alarm geslagen zou worden. ’s Ochtends vroeg vonden mijn broers, mijn zus en ik in de wachtpost – de boerderij naast ons huis - twee dode Duitse soldaten. Er was geen Georgiër meer te bekennen. 

Een guerrillaoorlog

Diezelfde nacht was het een aantal Duitsers elders op het eiland toch gelukt te ontsnappen aan de Georgische slachting en zij hadden alarm geslagen. Daar werd vanaf het vasteland snel op gereageerd, met een bombardement op Den Burg en een stortvloed aan nieuwe Duitse troepen. In een dag hadden de Georgiërs driekwart van Texel bevrijd en ineens sloeg het om. Het verbaasde iedereen dat er nog zoveel Duitse militairen waren. Ze hadden één opdracht: bij elk commando dat niet werd opgevolgd, rücksichtslos neerschieten, zonder aanziens des persoons. Het werd een guerrillaoorlog, van man tot man, die weken duurde en vele slachtoffers eiste. De strijd concentreerde zich rondom De Cocksdorp en het vliegveld. De Texelse bevolking schaarde zich achter de Georgiërs, want die zouden ons immers bevrijden van de nazi’s. Op onderdak bieden of andere hulp aan Georgiërs stond de doodstraf. Toch waren er veel moedige Texelaars die deze dreiging trotseerden en hulp boden. 

Henk

Mijn broer Henk van 19 jaar werd dood gevonden in een sloot. Hij was op de fiets onderweg naar mijn oma en kwam door een Duitse kogel om het leven. Tot op vandaag weet niemand waarom. Na diverse rouwdiensten in verschillende kerken hebben we hem met 11 katholieken, 28 doopsgezinden en 38 Nederlands Hervormden tegelijk in Den Burg begraven. Op het kerkhof vlogen de granaten over ons heen. De gevechten gingen de dagen erna in alle hevigheid door, boerderijen werden op Poldereiland in brand geschoten en liquidaties vonden plaats. Een groep Duitse soldaten vorderde ons huis voor een nacht. De bajonetten en helmen lagen in de kast. Mijn zus moest onder dwang een kip braden, voor een galgenmaal zoals de volgende dag bleek. De Duitsers liepen in een hinderlaag van Georgiërs en sommigen overleefden dit niet. 

Saakasjvili op de Georgische begraafplaats

Na drie weken scheidden de partijen zich en ontstond een status quo. Het duurde nog tot 20 mei voordat een handjevol Canadezen arriveerde. De wapens werden op een hoop gegooid. Veel Texelaars zwaaiden de 250 Georgiërs uit toen ze met de boot afgevoerd werden. Aan de reling bedankte een commandant de Texelse bevolking. Wat in april en mei ‘45 is gebeurd, bezie ik door een andere bril. Natuurlijk moet je de context van de toenmalige omstandigheden meewegen, maar de Georgiërs kozen vooral voor zichzelf en daarmee niet voor ons Texelaars. Hun opstand zorgde voor extreem veel ellende en kostte meer dan honderd Texelaars het leven. Mijn broer had niet hoeven sterven door een Duitse kogel. Op 4 mei 2005 kwam de Georgische president Saakasjvili met zijn Nederlandse vrouw Sandra Roelofsen naar Texel, voor een herdenking op de Georgische begraafplaats Loladze, waar 476 Georgiërs begraven zijn. Als voorzitter van het Luchtvaart- en Oorlogsmuseum Texel mocht ik hem voorafgaand rondleiden door de permanente tentoonstelling over de ‘Russenoorlog’. Ik kreeg de gelegenheid die andere kant van de Georgische opstand te belichten. Ik had het gevoel dat hij het begreep, want in zijn toespraak tijdens de herdenking kwam het woord ‘helden’ niet voor, heb ik me laten vertellen. 

De Georgiërs maakten deel uit van het Russische leger, dat bij de operatie Barbarossa verslagen werd aan het Oostfront. In Duitsland werden in de oorlog 10.000 Georgiërs krijgsgevangen gemaakt. Uit de krijgsgevangenenkampen vormen de Duitsers nieuwe bataljons, van steeds 400 Duitsers met 800 Russen (dit waren ook Mongoliërs en andere etnische Russen, die door de Duitsers als Untermenschen beschouwd werden). Met deze bataljons versterken ze de troepen overal in Europa. De 800 ‘Nederlandse’ Georgiërs zaten in 1944 eerst in Zandvoort. Ze gedroegen zich eerst als voorbeeldige leden van de bezettingsmacht, maar onder aanvoering van commandant Loladze legden ze contact met het verzet in Haarlem en verwijderden mijnen om de invasie van de geallieerden te vergemakkelijken. De Duitsers besloten daarop ongeveer 750 Georgiërs op Texel te plaatsen. Texel herbergde tot dan toe ongeveer 2000 Duitse soldaten, die er doorgaans naar toe gestuurd werden om bij te komen van hun inzet elders. Het verzet op Texel had meer last van de 7,5% NSB-ers dan van de Duitse bezetters.

De ‘Russenoorlog’ kostte meer dan honderd Texelaars het leven

Georgiërs op Texel vermoord

Cor Kievits, Den Hoorn - Noord-Holland

Op 6 april 1945 breekt op Texel een opstand uit van het 822e Georgische Infanterie Bataljon tegen de Duitsers. De Texelse bevolking steunt de Georgiërs. Als straf hiervoor pakken de Duitsers veertien willekeurige Texelaars op. Cor Kievits (1926) is een van hen. Kievits en nog drie anderen weten te ontsnappen. De andere Texelse mannen worden gefusilleerd. Net als zeventig Georgiërs. In de daarna volgende 'Russenoorlog', die zeven weken duurt, vinden opnieuw velen de dood. Een Georgisch kruis herinnert hieraan. Voor de gefusilleerde Texelaren is een apart gedenkteken opgericht.

door Anita van Stel 

Gewoon vermoord
"Mijn vader, die onderwijzer was, is als enige van de ondergrondse op Texel opgepakt - hij heeft niemand verraden - en via Kamp Amersfoort naar Neuengamme getransporteerd. Op 10 december '44 overleed hij door ziekte en slechte behandeling. Hij is gewoon vermoord door de Duitsers." 

Georgische opstand
"In Duitsland zijn in de oorlog 10.000 Georgiërs krijgsgevangen gemaakt. In 1945 waren er nog maar 2.500 over. Zij konden tekenen voor dienst in bezette landen. Zo kwamen er ongeveer 750 Georgiërs op Texel terecht. Omdat de Duitsers hen naar het front bij Arnhem wilden sturen, kwamen de Georgiërs in opstand. Eerst vermoordden ze hun bewakers. Dat was op 6 april 1945. Vanuit Den Helder werd met kanonnen geschoten richting Texla waar de Russen, of beter de Georgiërs, in bunkers zaten. De andere dag ging ik met onder anderen Wim Mulder op weg naar Texla om mee te vechten tegen de Duitsers. Maar onderweg kwamen we Duitsers tegen, terwijl wij dachten dat het Georgiërs waren. Mulder riep nog tegen ze: 'Wir gehen die Deutschen bekämpfen'. Toen bleken het Duitsers te zijn. Tja, toen waren we erbij." 

Niet rooskleurig
"De Duitsers laadden ons op een vrachtwagen. Later kwamen daar nog meer mensen bij. Na ons was iedere voorbijganger verdacht. Binnen de kortste keren stonden we met toevallige passanten op een kluitje op de wagen. Ik zag het niet rooskleurig in. Ik verwachtte dat ze ons naar Den Helder of de Mok zouden brengen. Met in totaal veertien man gingen we richting de Mok, oorspronkelijk een vliegkamp, maar op dat moment een Duitse basis. Op het rechte stuk tussen Spyk en Sint-Anna waren schuttersputjes in de berm gegraven. Ik sprong van de wagen af en dook een putje in. Voor mij was Theo van Heerwaarden al van wagen afgesprongen. De twee Duitse bewakers op de auto zaten met elkaar te praten en hadden niets gezien."

Meteen geëxecuteerd
"Veel later hoorden we dat na ons nog twee andere mannen waren ontsnapt, onder wie Wim Mulder, en dat de tien overgeblevenen meteen zijn geëxecuteerd. Pas drie weken na de capitulatie kwamen we er achter dat ze op het strandje van de Mok begraven lagen. De officieren die hiervoor verantwoordelijk werden geacht, stonden in 1972 terecht. Maar wegens gebrek aan bewijs zijn ze vrijgesproken." 

Goed beschouwd was hun opstand muiterij
"Pas op 20 mei arriveerden de Canadezen. De Duitsers wilden weg, want er werd door de Russen nog steeds op hen geschoten. De volgende dag werden de Duitsers ontwapend en afgevoerd naar Den Helder. Op Ameland hebben ze nog anderhalve maand langer gebivakkeerd. Van de 750 Georgiërs waren er 260 over. Ze kregen geallieerde uniformen en dat heeft hun leven gered, want Stalin vermoordde alle Russen die buiten Rusland waren geweest. In Georgië dacht men altijd dat deze Georgiërs helden waren, maar goed beschouwd waren het overlopers en was hun opstand muiterij." 

Een gecombineerd monument
"Op de fusilladeplaats werd in 1945 in opdracht van de Binnenlandse Strijdkrachten een wit betonnen Russisch kruis opgericht. Een soortgelijk kruis stond op het massagraf van de Georgiërs, bij hoeve Buitenzorg in Eierland. Ook nadat de Georgiërs waren herbegraven op de begraafplaats Loladze op de Hogeberg bleef dit kruis daar. Later is het verdwenen. Niemand weet er het fijne van. Het kruis op de Mok stond sinds 1945 op het kazerneterrein." 

Buiten het kazerneterrein
"Pas veel later rees het idee om het kruis een plaats te geven buiten het kazerneterrein, zodat het voor het publiek toegankelijk zou zijn. Er werd een mooi pleintje aangelegd, waar ook nog een paar oude kanonnen staan. Het Korps Mariniers spande zich tegelijkertijd in voor het oprichten van een gedenkteken voor de tien vermoorde Texelaars. In 2004 was het zover. Theo van Heerwaarden en ik mochten de onthulling doen. Op een bronzen gedenkplaat staan de namen en geboortedata van de geëxecuteerden. Op de andere plaquette is omschreven wat tijdens de opstand van de Georgiërs op Texel is gebeurd. Het kruis is voor de Georgiërs."

Georgiërs op Texel vermoord

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht