4meiOverlay

75 jaar vrijheid in heel Nederland


door Frank Kromer foto's Ben Houdijk

Bevrijding van Nuenen


in het Brabantse nuenen staan tijdens de viering van 75 jaar vrijheid vooral de kinderen van het dorp centraal. In het hart van de gemeenschap, in een groot park in Nuenen, wordt de bevrijding op 20 september 2019 herdacht en gevierd met tal van schoolklassen. “We halen eerst het Bevrijdingsvuur [dat vanuit Bayeux (FR) door scholen naar Eindhoven is gebracht, red.] op in Eindhoven”, vertelt Matthijs Brandt van het Oranjecomité Nuenen. “Dat doen we met een hele rits van historische legervoertuigen van WHEELS. Vorig jaar reden meer dan honderd kinderen mee. Dat is zo leuk om te zien. Ze hebben echt even het gevoel terug in de tijd te zijn. Eenmaal aangekomen in Nuenen eindigt de ceremonie bij de kerk, waarna we gezamenlijk het Bevrijdingsvuur ontsteken.”

Jeugdburgemeester
Een centrale rol tijdens de herdenking is weggelegd voor de jeugdburgemeester van Nuenen. De jonge burgemeester – elk jaar worden alle kinderen uit groep 7 uitgenodigd te solliciteren voor deze functie – mag een speech houden ten overstaan van alle aanwezigen, onder wie veteranen. “De jeugdburgemeester schrijft zelf zijn speech met hulp van verhalen van opa’s en oma’s.”

Vorig jaar was de eer aan Joy Bloos. Zij vertelde over het belang van vrede en vrijheid. “Er gingen in de oorlog veel vrienden, broers, zussen en familie dood en je kon niet zeggen wat je wilde. Dat is heel erg verdrietig en mag nooit meer gebeuren. Vrijheid is belangrijk om je veilig te voelen, waar je ook bent en wie je ook bent”, aldus Joy, die vertelde dat ze het heel spannend vond om te praten voor zoveel mensen. “Ik had gelukkig thuis veel geoefend.” Voor haar opvolger die tijdens het jubileum moet speechen, heeft de huidige jeugdburgemeester nog wel een tip: “Je moet niet al te zenuwachtig zijn. Mensen weten toch niet of je een foutje maakt in de tekst.”

Tour
Naast het ophalen van het Bevrijdingsvuur en het bijwonen van de herdenking is er voor geïnteresseerden ook een speciale tour langs verschillende historische plekken waar iets gebeurd is in de oorlog. “Zo krijg je een heel ander beeld van Nuenen. Je beseft dan pas wat voor impact de oorlog had en nog steeds heeft”, vertelt Matthijs Brandt. “Het slaat echt aan bij ons in het dorp, er zijn gelukkig veel vrijwilligers die willen helpen. Dat heb ik niet vaak meegemaakt.”

Nuenen is dan ook een goed voorbeeld voor gemeenten die de jeugd meer willen betrekken bij de herdenking en viering van onze vrijheid. “Kinderen vragen mij wanneer de herdenking weer is. En dat terwijl de oorlog zo ver achter ons ligt”, zegt Matthijs Brandt. “Dit jaar gaan we het dan ook nog groter aanpakken. We gaan er echt een feest van maken en nog meer betrokkenheid creëren.”

Slag om Arnhem


Voor het Airborne Museum Hartenstein in Oosterbeek is september 2019 een bijzondere maand. Niet alleen is het dan precies 75 jaar geleden dat de Slag om Arnhem plaatsvond, ook is de twee jaar lange renovatie van ‘hun thuis’, Villa Hartenstein, afgerond. “Het is een hele klus, maar als het eenmaal klaar is, dan kunnen bezoekers de villa eindelijk in volle glorie aanschouwen. Net zoals het er voor de oorlog uitzag”, vertelt Sarah Heijse, directeur-bestuurder van het Airborne Museum Hartenstein. “Begin 2020 is de herinrichting klaar en kunnen we er weer jaren tegenaan”.

Tentoonstelling
De eerste tijdelijke tentoonstelling in de gerestaureerde villa
gaat over het wereldberoemde konijnenboek Waterschapsheuvel (Watership Down). “Schrijver Richard Adams was onderdeel van de Britse troepen die meededen aan Operatie Market Garden. En zijn oorlogsverhalen heeft hij verwerkt in het boek. Het leek ons een mooie manier om het publiek – en vooral kinderen – iets bij te brengen over wat hier gebeurd is”, aldus Heijse, die de tentoonstelling samen met ProDemos organiseert. “Vanaf september 2019 is er in onze dependance ‘Airborne at the Bridge’ een spe- ciale tentoonstelling over het werk van de Britse historicus Dilip Sarkar te zien, en dan met name over zijn nieuwste boek Arnhem 1944: The Human Tragedy of the Bridge Too Far. Hij schreef talloze werken over de slag die hier, bij de brug, heeft plaatsgevonden.

Veteranen
De John Frostbrug blijft voor Roger Beets van het Airborne Comité Arnhem iets magisch hebben. Hij hoopt dan ook dat het komende jubileum – de 75e herdenking van de Slag om Arnhem – weer net zo mooi, net zo indrukwekkend wordt als voorgaande jaren. “Er zullen helaas weer een stuk minder veteranen aanwezig zijn dan bij het vorige jubileum. De tand des tijds is onverbiddelijk. Ik hoop dat er toch nog enkelen zijn die de tocht naar Arnhem kunnen ondernemen”, vertelt de ceremoniemeester van de Airborne Herdenking in Arnhem, die bijzondere gevoelens heeft als hij terugdenkt aan de 60ste herdenking. “Er waren destijds nog veel veteranen in leven en er is toen besloten om een tour te maken over de John Frostbrug. Dat was eigenlijk heiligschennis”, aldus Beets. “Als veteraan deed je dat niet. In de oorlog was het niet gelukt om de brug over te gaan, dus nu ook niet. Het was voor hen dan ook de eerste keer dat ze de oversteek maakten. Ik heb huilende veteranen gezien, die zo geraakt waren toen zij dan toch de brug over reden. Dat was enorm gedenkwaardig. Ik denk dat het komende herdenkingsweekend, met het oog op 75 jaar vrijheid, wederom voor veel mensen gedenkwaardig zal zijn.”

Slag om de Grebberg


n het Utrechtse rhenen vinden er niet één, maar twee herdenkingen plaats. Natuurlijk wordt 75 jaar vrijheid herdacht en gevierd, maar daarnaast wordt er ruimschoots stil gestaan bij 80 jaar Slag om de Grebbeberg, een van de bekendste slagen op Nederlandse bodem. “Wij zoeken een combinatie tussen die twee gebeurtenissen”, vertelt Hans van der Pas, burgemeester van Rhenen. “Vijf jaar geleden was de herdenking van 75 jaar Slag om de Grebbeberg een groot succes en dat willen we graag herhalen.” Zo zal er een bijzondere theatervoorstelling zijn op de Grebbeberg, achter het militaire ereveld. “In jargon heet dat locatietheater, maar het komt erop neer dat persoonlijke gebeurtenissen en de omgeving een belangrijke rol spelen in het verhaal. De oorlog komt dan echt dichtbij”, vertelt Hans van der Pas, die daarnaast de focus wil leggen op educatieve projecten voor basisscholen.

Schoolklassen
Iemand die zich bijna dagelijkse bezig houdt met de Grebbeberg is Hans Brons van Stichting de Greb. Hij ziet dat schoolklassen zich echt interesseren voor de herdenking. “Het leeft hier enorm. Wij willen ook graag het gesprek gaande houden over wat er hier gebeurd is. Daarom is locatietheater ook zo aansprekend. Het verhaal dat daar verteld wordt, is historisch correct. Daar, op de Grebbeberg, is onze vrijheid verloren gegaan”, vertelt Hans Brons. “We hebben daarnaast ook speciale concerten voor de jeugd en dan merk je dat schoolklassen echt geïnteresseerd zijn.”

Rhenen gaat ook de samenwerking aan met Wageningen – net over de provinciegrens met Gelderland – om een vergeten operatie onder de aandacht te brengen. “Operatie Faust, uitgevoerd aan het einde van de oorlog door de Britten en Canadezen, zorgde ervoor dat een groot deel van westelijk Nederland weer voedsel had. Wij willen dat onder de aandacht brengen door het na te spelen met oude legervoertuigen”, vertelt Hans van der Pas, die Keep Them Rolling dankbaar is voor het helpen met de historische wagens.

Herdenkingsconcert
Ook dit jaar zal er op 9 mei – voor de derde keer – een herdenkingsconcert ter nagedachtenis van de Slag om de Grebbeberg worden georganiseerd. In 2020 komt er een speciaal herdenkingsconcert waar iedereen welkom is, maar waar ook speciaal veteranen uit Rhenen en Wageningen voor worden uitgenodigd. “Maar we zullen ook weer ruim aandacht geven aan jonge veteranen. Zo is er ook dit jaar weer de Grebbeberg Masters, georganiseerd door Defensie, om geld op te halen voor gewonde militairen. En misschien kunnen we iets bijzonders doen met de Invictus Games, die in 2020 naar Nederland komen. Dat zou een heel mooie kroon zijn op 75 jaar vrijheid en 80 jaar Slag om de Grebbeberg.”

Bevrijding van Limburg


Op 12 september 2019 wordt het startschot voor de Limburgse viering van 75 jaar vrijheid gegeven in het dorp Mesch, waar de bevrijding van Nederland in 1944 startte. “Op die dag rijden enkele Amerikaanse veteranen van de Old Hickory-divisie in jeeps naar de plek waar het allemaal gebeurde”, vertelt Carlos Gielen, projectleider 75 jaar bevrijding van de provincie Limburg. “Tegelijkertijd passeert traditiegetrouw de Bevrijdingsestafette dan de Belgisch-Nederlandse grens bij Mesch met het Bevrijdingsvuur dat ze hebben opgehaald uit Frankrijk. Een dag later gaan zij met het vuur, bij het monument voor Old Hickory in Maastricht, de Maas over.”

Liberation concert
Naast een tweedaagse viering in Maastricht, waar aan beide oevers van de Maas wordt stilgestaan bij de gebeurtenissen 75 jaar geleden, staat ook Eijsden-Margraten het tweede weekend van september in het teken van 75 jaar vrijheid. Het openingsweekend in Zuid-Limburg wordt afgesloten met het grootse Liberation Concert op de Amerikaanse militaire begraafplaats in Margraten. Philharmonie zuidnederland brengt dan Mahlers Tweede symfonie ten gehore.

Jos Hendriks, projectleider bij de gemeente Eijsden-Margraten, kijkt uit naar het concert op de Amerikaanse begraafplaats. “Veel inwoners van onze gemeente hebben een graf geadopteerd. Door het graf netjes te houden en af en toe een bloemetje neer te leggen, dragen ze zorg voor de gevallenen”, vertelt hij. “Ik weet nu al dat de begraafplaats tijdens het concert weer vol ligt met prachtige bloemstukken. Dat is zó mooi om te zien. De families in Amerika zijn er ook heel dankbaar voor.”

Het Liberation Concert is onderdeel van een reeks activiteiten rondom het bevrijdingsjubileum. “We hebben mensen opgeroepen om zelf met activiteiten te komen. Dit leidde tot veertien initiatieven”, vervolgt Jos Hendriks. Zo vindt in het weekend van 6 tot en met 8 september in Noorbeek ‘Crossing Borders’ plaats. In het weekend van 12 tot en met 15 september bruist het in Mesch met muziek en vrijheidsspelen voor basisschooljeugd. Ook is er een fietstocht langs markante plekken van de bevrijding en denkt men na over een nieuw herdenkingsmonument. “Heel bijzonder dat al deze initiatieven vanuit de samenleving komen.”

Bevrijdingsroute
Ook Carlos Gielen ziet dat de bevrijding leeft in Limburg. “Als ik kijk naar de vele inspirerende plannen die door Limburgers bij het burgercomité, onder leiding van voorzitter Herman Kaiser, zijn ingediend, ben ik blij verrast. De teller staat nu al op 103. Het definitieve programma is nog niet vastgesteld. Wel is duidelijk dat het jubileum de bevrijdingsroute door de provincie volgt en met een groot bevrijdingsfeest rond 3 maart 2020, de dag waarop heel Limburg 75 jaar bevrijd is, wordt afgesloten. “Tot die tijd,” zegt Carlos Gielen lachend, “is er nog veel werk aan de winkel!”

Brabant Remembers


Brabant remembers is een provinciebreed programma waarbij de organisatie bijzondere en inspirerende oorlogsverhalen verzamelt en doorvertelt. Om 75 jaar vrijheid te vieren, worden dan ook op 75 verschillende locaties 75 persoonlijke verhalen verteld. “Wij zijn op zoek gegaan naar verhalen die levens veranderden”, vertelt Femke Klein van Brabant Remembers. “Verhalen waarbij een duidelijk dilemma naar voren komt. In de oorlog moest je keuzes maken op leven en dood; van mobilisatie tot strijd, van onderduik tot verzet, van ‘goede’ Duitsers tot ‘slechte’ Nederlanders.”

Tijdmachine
Elke gemeente in Brabant heeft een verhaal dat symbool staat voor wat daar gebeurde in de oorlog. Sommige dorpen gaan echter een stuk verder. “Zo is er een plan om het dorpje Esch twee dagen lang om te toveren tot een dorp uit de Tweede Wereldoorlog; dan lijkt het net alsof je zo in een tijdmachine bent gestapt”, vertelt Femke. “Het is nog niet zeker of het plan ook doorgaat, maar het laat zien dat er veel goede ideeën zijn.”

In Bergen op Zoom wordt zelfs een speciaal dilemma-doolhof gebouwd, precies tussen de Canadese en Engelse militaire begraafplaatsen in. “Je loopt dan door een doolhof met hoge witte wanden van 2,80 meter hoog en op elke kruising kom je voor een dilemma te staan. Ga je naar links of naar rechts?”, vertelt Femke. Ze verklapt al dat er aan het einde van het doolhof een grote verrassing staat te wachten. “Als je klaar bent, loop je omhoog en kan je over het doolhof heen kijken. Dan zie je pas dat je door een ereveld bent gelopen met allemaal witte kruisen.”

Bijzondere ervaring
Ook Irene van Kemenade van de Stichting Brabantse Wal – werkgebied in onder meer Bergen op Zoom, een van de gemeenten waar de Brabantse Wal doorheen loopt – is dolenthousiast over het doolhof. “Het is echt een bijzondere ervaring. Na het jubileum zal er op die plek een permanent bezoekerscentrum worden gebouwd, dat in oktober 2020 zijn deuren moet gaan openen. Dan kunnen we nog beter laten zien waarom de twee militaire begraafplaatsen zo’n belangrijke rol spelen in onze geschiedenis. En die rol heeft natuurlijk alles te maken met de Slag om de Schelde.”

Irene heeft daarnaast ook meegeholpen met Brabant Remembers om verhalen uit de omgeving van Bergen op Zoom te vinden. “Toen ik op het verhaal van Mientje Houtman-Proost stuitte, wist ik meteen: dit is zo krachtig. Zij was verzetsstrijder en koerierster. Nadat ze is opgepakt, heeft ze verschillende concentratiekampen en een dodenmars overleefd. Door haar hele oorlogsverhaal loopt een rode draad van onverzettelijkheid. Constant werd zij geconfronteerd met dilemma’s en altijd koos zij de moeilijke weg. Heel inspirerend.”