4meiOverlay
75 jaar vrijheid

31 augustus 2019

Start viering 75 jaar vrijheid in Terneuzen

Het belooft bijzonder te worden: schepen die op 31 augustus 2019 over de Westerschelde varen om daarmee stil te staan bij de Slag om de Schelde. Naar verwachting zullen velen de schepen vanaf de kades van Terneuzen gaan aanschouwen. De NOS verzorgt daarnaast een live tv-registratie.

Het wordt de aftrap van de viering van 75 jaar vrijheid. Met een goede reden: in deze omgeving vond aan het einde van de Tweede Wereldoorlog een belangrijke militaire slag plaats: de herovering van de Westerschelde en de omliggende gebieden. Geallieerden uit onder meer Canada, Polen en het Verenigd Koninkrijk leverden een zware strijd; duizenden militairen kwamen om. Op 8 november 1944 was alle weerstand gebroken en was de toegangsweg naar de haven van Antwerpen vrij. De haven was al in handen van de geallieerden en kon nu dan ook gebruikt worden voor de toevoer van troepen en materieel.

“Dit was een overwinning van strategisch belang voor de bevrijding van Europa”, zegt Ben de Reu, gedeputeerde van de provincie Zeeland en betrokken bij de viering op 31 augustus. Toch kreeg De Reu vroeger op school niets te horen over de Slag om de Schelde. Hij denkt dat veel mensen van na de Tweede Wereldoorlog weinig weten over wat zich toen heeft afgespeeld. Daarom is het goed dat er nu meer aandacht voor komt, vindt hij.

75 jaar vrijheid

Behalve op het water zijn er ook programma’s op de kade waarin persoonlijke verhalen centraal staan. “Het moet niet alleen een militaire vertoning worden”, benadrukt De Reu. “Er zal ook aandacht zijn voor de gevallen burgerslachtoffers. Bovendien besteden we niet alleen aandacht aan de Slag om de Schelde; de bevrijding van heel Zuid-Nederland staat centraal. Met veel lokale comités in Zeeland en ook met partijen buiten Zeeland is inmiddels contact.”

“We merken dat er talloze initiatieven ontstaan”, vertelt burgemeester Jan Lonink van de gemeente Terneuzen. “Er wordt een breed programma georganiseerd, voor het hele jaar.” Zeeuwen praten volgens hem niet gauw over hun gevoelens, “maar ze zijn niet vergeten wat de geallieerden voor hen hebben betekend en hoeveel Zeeuwen zijn omgekomen. Ze vinden het dan ook erg belangrijk dat zij worden geëerd.”

De Reu hoopt dat de viering op 31 augustus mensen in heel Nederland bewust maakt van de betekenis van de Slag om de Schelde. “Het zou ook mooi zijn als het straks een vaste plek krijgt in de lesprogramma’s van scholen, voor zover dat nog niet het geval is.”

Rondom 27 januari 2020

Tijdelijk Holocaust-monument

“De Holocaust was een wezenlijk onderdeel van de Tweede Wereldoorlog, maar het zijn twee aparte geschiedenissen”, benadrukt Annemiek Gringold, conservator Shoah/Hollandsche Schouwburg bij het Joods Cultureel Kwartier in Amsterdam. “Genocide is van een andere orde dan militaire overheersing en dictatuur”, zegt ze, en daarom is het volgens haar zo waardevol dat Nederland rond 27 januari 2020 – 75 jaar na de bevrijding van vernietigingskamp Auschwitz – specifiek stilstaat bij de slachtoffers van de Holocaust.

In aanvulling op de Nationale Holocaust Herdenking, die jaarlijks in januari plaatsvindt, wordt een kunstwerk ontwikkeld dat in 2020 in zoveel mogelijk gemeenten met een Holocaust-verleden zichtbaar wordt en dat iedereen kan bezoeken. Daarbij werkt men samen met gemeenten en lokale herdenkingscomités. Hoe het tijdelijke monument er precies uit komt te zien is nog niet bekend, maar zeker is al wel dat de leegte die de slachtoffers achterlieten zichtbaar en voelbaar moet worden. Op iedere plek zullen de lokale slachtoffers van de Holocaust centraal staan. “We herdenken de mensen op de plek waar ze naar school gingen, woonden of werkten,” zegt Gringold, “omdat deze mensen niet alleen zijn vervolgd en vermoord, maar hebben gelééfd.”

“Het waren mensen zoals jij en ik”, vult Jacques Grishaver aan, als voorzitter van het Nederlands Auschwitz Comité ook betrokken bij dit project. “Bij het aantal van 104.000 vermoorde Nederlandse Joden kunnen mensen zich nauwelijks iets voorstellen,” zegt Grishaver, “daarom moet je de geschiedenis persoonlijk maken.”

75 jaar vrijheid

Dat is ook het idee achter het Nationaal Holocaust Namenmonument, een initiatief van het Auschwitz Comité. De beoogde locatie voor deze gedenkplek, met de namen van alle vermoorde Nederlandse Joden, is het Amsterdamse Weesperplantsoen. Afgelopen juli ging de gemeenteraad akkoord.

Gringold hoopt dat de tijdelijke monumenten, die in 2020 te bezoeken zullen zijn, mensen gaan verbinden. “De Holocaust was geen ver-van-mijn-bed-show, het gebeurde in Woerden, in Maarn, in Hilversum... En het waren buren die toekeken toen mensen werden weggevoerd, in de context van de totalitaire bezettingsmacht en de dreiging die daarvan uitging.”

Vanuit dezelfde gedachten werkt het Joods Cultureel Kwartier ondertussen ook aan de oprichting van het Nationaal Holocaust Museum. “We hopen in 2020 te beginnen met de verbouwing”, vertelt Gringold. “Het wordt een plek die niet alleen de feiten over het verleden zal belichten, maar ook inzichtelijk maakt welke universele mechanismen kunnen leiden tot genocide.”


Begin april – 5 mei 2020

Vrijheid-express: expo-trailers

Een reizende expositie over de Tweede Wereldoorlog en vrijheid/onvrijheid, maar ook een ontmoetingsplaats en evenementenplatform. Dat is de Vrijheid-express, een initiatief waaraan nu volop wordt gewerkt door het Nationaal Comité 4 en 5 mei.

Veertien mobiele expo-trailers zullen in aanloop naar 5 mei 2020 het land intrekken, gelijk aan het aantal Bevrijdingsfestivals. Zij doen binnen een maand – de Maand van de vrijheid – elk zo’n zestig plekken aan, zoals scholen, verzorgingshuizen en stadspleinen.

75 jaar na de bevrijding zijn er steeds minder mensen die verhalen over de oorlog en de bevrijding uit de eerste hand kunnen vertellen. De bedoeling is dan ook om juist deze mensen in de trailers een podium te geven, bijvoorbeeld voor een lezing, interview of informele ontmoeting. “De Vrijheid-express biedt de gelegenheid opa of oma te vragen naar verhalen over de oorlog, nu het nog kan”, zegt Barbara Boender, als educatiemedewerker van het Nationaal Comité 4 en 5 mei betrokken bij dit project.

Samen met regionale musea en lokale comités worden de trailers ingericht, zodat iedere Vrijheid-express aansluit op de regionale en lokale geschiedenis. “Uit onderzoek blijkt steeds opnieuw dat persoonlijke verhalen uit de eigen omgeving de geschiedenis van de oorlog levend houden voor nieuwe generaties”, vertelt Boender. Lees je in de trailer bijvoorbeeld over een razzia in de Dorpsstraat; als bezoeker van de expositie kén jij die plek. Boender: “Dan blijft het hangen.”

75 jaar vrijheid

“Om diezelfde reden zal de bezoeker eerder worden geconfronteerd met een alledaags voorwerp dan met bijvoorbeeld een militair uniform”, vertelt Fokko Spoelstra van het Platform Herinnering Tweede Wereldoorlog. “Misschien laten we wel een trouwjurk zien met een bijzonder verhaal. Zoiets maakt de geschiedenis menselijk, waardoor die meer gaat leven.”

De trailers zijn nog niet besteld, maar de opzet is in grote lijnen al wel bekend. Door slim gebruik te maken van creatieve technieken kan de bezoeker hier kennismaken met vrijheid en ónvrijheid. Spoelstra: “Ook zal er veel ruimte zijn voor de geschiedenis en verhalen uit de regio, waarbij een koppeling wordt gemaakt met oorlogs- en verzetsmusea. Ten slotte kunnen bezoekers een boodschap voor anderen achterlaten – om zo ook verhalen ‘op te halen’.”

Op de slotdag zijn de expo-trailers onderdeel van de programmering van de Bevrijdingsfestivals. Boender: “De Vrijheid-express gaat de geschiedenis echt naar de mensen toe brengen.”


5 mei 2020

Vrijheidsmaaltijden in elke gemeente

Vinden de meeste Vrijheidsmaaltijden nu nog plaats in Amsterdam, vanaf 2020 worden er meerdere georganiseerd in elke Nederlandse gemeente. Dat is het ambitieuze doel van het Nationaal Comité 4 en 5 mei dat hiermee een nieuwe 5 mei-traditie wil introduceren.

De eerste Vrijheidsmaaltijden werden georganiseerd in 2012, op initiatief van het Amsterdams 4 en 5 mei comité. Op meer dan twintig locaties in de hoofdstad kon je aanschuiven voor eten en drinken, sprekers, theater en muziek. Volgens Joost Janmaat, programmadirecteur van het Amsterdams comité, was het meteen een groot succes. “Sommige deelnemers, zoals de Koninklijke Industrieele Groote Club, hebben sindsdien geen jaar overgeslagen”, vertelt hij. Afgelopen voorjaar trokken de 110 maaltijden in Amsterdam ongeveer tienduizend deelnemers. Op veel plekken konden mensen gratis aanschuiven. Dit jaar waren er voor het eerst ook enkele Vrijheidsmaaltijden buiten Amsterdam.

“Het idee is om mensen in een informele setting met elkaar in gesprek te laten gaan over vrijheid”, zegt Walter Vermeer, projectleider Vrijheidsmaaltijden bij het Nationaal Comité 4 en 5 mei. Hij probeert zoveel mogelijk partijen, zoals lokale comités, te enthousiasmeren. Daarbij wijst hij erop dat het Nationaal Comité praktisch en inhoudelijk kan helpen. Zo biedt het comité middelen voor de aankleding van de maaltijd en middelen om het gesprek op gang te brengen.

75 jaar vrijheid

Iedereen die wil, kan in principe een Vrijheidsmaaltijd beginnen. Sommige gemeenten verstrekken subsidie. Vast onderdeel is een toost van de organisator, de rest is vrij in te vullen. Vaak bedenken organisatoren een inhoudelijk programma en vinden de maaltijden plaats op locaties met een speciale betekenis. Zo was er afgelopen mei een Vrijheidsmaaltijd in een molen in het Brabantse Eerde (bij Veghel), waar tijdens de Tweede Wereldoorlog zwaar was gevochten.

“5 mei moet een dag van verbinding zijn”, vindt Janmaat van het Amsterdams comité. “Het grote antwoord op ‘dat nooit meer’ is dat je elkaar zo dicht nadert dat het nooit meer tot oorlog kan komen.” Volgens Janmaat is samen een maaltijd nuttigen de perfecte manier om die verbinding te bewerkstelligen: “Een maaltijd delen met iemand die je nog niet kent, is een intiem begin van een kennismaking; als je samen aan een tafel zit, word je wezenlijk aangesproken om met verhalen te komen.”

Maar komen op de Vrijheidsmaaltijden niet enkel mensen af die dit thema toch al belangrijk vinden? Vermeer denkt van niet: “We bereiken hiermee een doorsnee van de Nederlandse bevolking.” Zo werden eerder maaltijden georganiseerd voor zakenmensen, maar kon er ook getafeld worden in een snackbar en in een asielzoekerscentrum. De kleinste Vrijheidsmaaltijd is een diner voor twee, de grootste telde tot nu toe 2.500 deelnemers.


15 augustus 2020

75 jaar na einde Tweede Wereldoorlog in het hele koninkrijk

“Veel mensen weten niet dat er na 5 mei 1945 nog honderdduizenden Nederlanders onder erbarmelijke omstandigheden binnen en buiten Japanse kampen verbleven en dat ook de Indonesische bevolking zwaar leed”, zegt John Sijmonsbergen van Stichting Nationale Herdenking 15 Augustus 1945. Mede daarom is de jaarlijkse Nationale Herdenking op 15 augustus in Den Haag volgens hem zo belangrijk.

Op 15 augustus 1945 eindigde de Tweede Wereldoorlog in Nederlands-Indië en daarmee in het hele koninkrijk. Het lustrumjaar 2020 ziet Suzanne Rastovac van het Indisch Herinneringscentrum als een kans om meer mensen van deze geschiedenis bewust te maken. De herdenking wordt dan grootser van opzet, met ook programma’s elders in het land. Samen met onder meer het Nationaal Comité 4 en 5 mei worden plannen gemaakt.
“De herdenking blijft voor ons centraal staan”, vertelt Sijmonsbergen. “Daarbij volgen we de lijn die we een paar jaar geleden hebben ingezet: verbreden en verjongen. De eerste generatie zal ons binnenkort immers ontvallen. Nu komen mensen mee met hun opa of oma, maar wat als die er niet meer zijn?” Daarom wordt er constant aan gewerkt om de herdenking relevant te houden voor nieuwe generaties.

Rastovac geeft een concreet voorbeeld: “Dit jaar sprak Ellen Deckwitz (schrijfster en NRC-columnist, red.) tijdens het middagprogramma van de herdenking over de verwoestende impact van de oorlog op haar oma en hoe dit Ellen heeft gevormd. Daarnaast stelde zij, als ‘derde generatie’, kritische vragen over de koloniale context waarbinnen haar grootmoeder is opgegroeid. Daarmee sprak zij een jongere generatie aan, maar ook leden van de eerste generatie.”

75 jaar vrijheid

De herdenking op 15 augustus 2020 zal niet gevolgd worden door een groot feest. Direct na de Tweede Wereldoorlog begon immers de strijd om dekolonisatie. “Voor veel mensen was deze periode nog heftiger”, zegt Sijmonsbergen. “Ook de dekolonisatieoorlog – die een rechtstreeks gevolg was van de Tweede Wereldoorlog – heeft enorm veel leed veroorzaakt en een ongekende ontheemding tot gevolg gehad. Honderdduizenden moesten in Nederland opnieuw een bestaan opbouwen, zonder nazorg zoals we die nu kennen. Al die ervaringen hebben latere generaties ook beïnvloed. Ook daardoor heeft de herdenking nog altijd impact.”

“We willen dat 15 augustus 2020 een van de belangrijkste pijlers van het lustrumjaar wordt”, zegt Rastovac tot slot. “Onze missie is daarbij om een inclusief verhaal te vertellen dat zo goed mogelijk recht doet aan de verscheidenheid, ervaringen en perspectieven. We willen dat alle verschillende groepen en generaties zich gerepresenteerd voelen; tegelijkertijd willen we een programma maken dat toegankelijk is voor een breed publiek.”


24 oktober 2020

75 jaar Verenigde Naties

Het slotstuk van het lustrumjaar draait om de viering van het 75-jarig bestaan van de Verenigde Naties (VN), waar inmiddels bijna alle landen van de wereld (193) lid van zijn. De organisatie werd op 24 oktober 1945 opgericht, met het doel nieuwe oorlogen te voorkomen. “In al die jaren hebben de VN een belangrijke bijdrage geleverd aan vrede en veiligheid”, zegt Barbara Feres van Unicef, de kinderrechtenorganisatie van de VN. “Het is dan ook niet meer dan logisch dat we de verjaardag van deze organisatie vieren.”

Feres is namens Unicef betrokken bij het lustrum in 2020. “Het programma is nog niet af,” vertelt ze, “maar wij denken bijvoorbeeld aan een internationaal jongerencongres, debatten over kinderrechten en een filmfestival”. Samen met andere organisaties, waaronder het Nationaal Comité 4 en 5 mei, wordt de komende tijd een plan ontwikkeld.

Een deel van het programma zal zich afspelen in Den Haag, zegt VVD-Kamerlid Martin Wörsdörfer. Hij is ook voorzitter van The Hague UNited for Peace & Justice. Deze stichting is sinds 2014 organisator van het festival Just Peace, dat jaarlijks gehouden wordt rond de Internationale Dag van de Vrede van de VN op 21 september.

75 jaar vrijheid

“Den Haag ademt vrede en recht”, stelt Wörsdörfer. In de hofstad zijn tweehonderd intergouvernementele en non- gouvernementele organisaties gevestigd, zoals het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof. “We willen dan ook graag een podium geven aan 75 jaar VN en daar zoveel mogelijk mensen bij betrekken.”

Tijdens het lustrum zal terug worden geblikt op de geschiedenis van de VN, maar ook zal er vooruit worden gekeken. “En als je het hebt over de toekomst, dan heb je het over de kinderen en jongeren van nu”, aldus Feres. “Die moeten op een zo goed mogelijke manier kunnen opgroeien, zij zijn de hoeders van de vrijheid, van de toekomst.” Daarom zal Unicef de komende jaren ook extra aandacht vragen voor kinderen op de vlucht - in 2017 waren volgens de hulporganisatie dertig miljoen kinderen ontheemd.

Feres hoopt dat tijdens het lustrumjaar meer mensen bekend raken met wat de Verenigde Naties allemaal doen en welke successen zijn behaald. “De VN is zoveel meer dan blauwhelmen, de organisatie richt zich bijvoorbeeld ook op gezondheidszorg, noodhulp, onderwijs en gelijke kansen voor vrouwen.” Kamerlid Wörsdörfer vindt het “tof” dat hij mee mag werken aan het lustrum. Dat heeft een heel persoonlijke reden: “Ik vind het belangrijk dat mijn kinderen leren van het verleden en begrijpen hoe relevant het is dat de VN bestaat.”