4meiOverlay

Verzet in de kampen


door Frank van der Elst | foto bpk/Zombiecki

Verzet in kampen

2018 is door het Platform Herinnering Tweede Wereldoorlog (Platform WO2) uitgeroepen tot Jaar van Verzet. Gedurende dit jaar wordt in heel het land extra aandacht besteed aan het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog als historisch verschijnsel én als bron van inspiratie. Precies 75 jaar geleden, in 1943, kwamen gevangenen van de vernietigingskampen Treblinka, Sobibor en Belzec in opstand. Gebeurtenissen die in Nederland relatief onbekend zijn en juist in dit verzetsjaar extra aandacht verdienen. 

In 1942 openden de nazi’s in bezet Polen de vernietigingskampen Treblinka, Sobibor en Belzec. Gezamenlijk vormden deze kampen het hart van de Aktion Reinhard; het plan van de nazi’s om in zo kort mogelijke tijd zoveel mogelijk Joden te vermoorden, te beginnen met de Joden in Polen. De codenaam Aktion Reinhard was ontleend aan een van de grondleggers van het plan, Reinhard Heydrich. Na zijn dood op 4 juni 1942 werd de naam in gebruik genomen. 

Alle drie de kampen lagen in dunbevolkt gebied, direct aan een spoorlijn (Sobibor en Belzec) of dicht in de buurt ervan (Treblinka). De Joden die in een van deze kampen terechtkwamen, werden vrijwel allemaal op de dag van aankomst vergast. Zij die door de nazi’s waren uitgekozen voor diverse werkzaamheden in het kamp werden op een later moment gedood. Niemand werd geacht de vernietigingskampen te overleven. 

Hoewel Treblinka, Sobibor en Belzec slechts korte tijd hebben bestaan – al eind 1943 waren de kampen gesloten en afgebroken – zijn er in totaal maar liefst 1,5 miljoen Joden uit verschillende Europese landen vermoord. 

Van hoop naar verzet 
Het moordproces leunde sterk op de inzet van vele honderden zogenoemde Arbeitshäftlinge; Joodse dwangarbeiders die onder constante dreiging van de dood het werk deden waar de SS hen toe dwong. Echter, hoe langer deze gevangenen in leven wisten te blijven, hoe beter ze het kamp leerden kennen en over ontstnappingsmogelijkheden konden nadenken. Ondanks het dagelijkse geweld hielden ze namelijk hoop. Er waren individuele ontsnappingspogingen, waarvan sommige succesvol. De represailles
voor de achterblijvers waren evenwel keihard. In Treblinka, bijvoorbeeld, werden voor iedere ontstnapte gevangene tien andere gevangenen gedood. Ook in Sobibor werden achterblijvers naar willekeur van de SS gestraft wanneer het iemand was gelukt te vluchten. Onder de gevangenen werd daarom steeds meer gesproken over een massale uitbraak, waarbij iedereen de kans moest krijgen het kamp te onvluchten en zijn of haar leven te redden. Een andere diepgekoesterde wens was het onschadelijk maken van de kampen en de wereld te laten weten welke gruwelen er plaatsvonden. 

verzetkampen.jpg
verzetkampen2.jpgverzetkampen3.jpgverzetkampen4.jpg
Verzet in kampen

Treblinka 
In Treblinka was een groep gevangenen er in de loop van 1943 in geslaagd geweren, pistolen en handgranaten uit een opslagruimte van de SS te ontvreemden en over het kamp te verspreiden. Op
2 augustus kwamen ze in actie. Na de eerste geweerschoten brak overal in het kamp verzet uit. De gevangenen openden het vuur op SS’ers en bewakers, gooiden met granaten en staken barakken in brand. Van de 1100 Joden die zich op dat moment in het kamp bevonden, wist meer dan een kwart uit te breken. Velen van hen werden echter al snel opgespoord en gedood. Naar schatting 70 vluchtelingen overleefden de oorlog. Na de opstand bleef het kamp nog enige weken in gebruik alvorens het werd gesloten. Joodse werkgevangenen werden gedwongen het kamp te ontmantelen en alle sporen van de massamoord zoveel als mogelijk uit te wissen. In Treblinka werden in dertien maanden tijd 700.000 tot 900.000 Joden vermoord. Eind 1943 was hier nauwelijks nog iets van te zien. 

Sobibor 
De opstand in Sobibor vond op 14 oktober 1943 plaats. Alvorens massaal in verzet te komen, wilden de gevangenen eerst in het diepste geheim zoveel mogelijk SS’ers uitschakelen. Nadat verspreid over het kamp twaalf SS’ers en twee Oekraïense bewakers waren gedood, kon ongeveer de helft van de 650 gevangenen vluchten. Uiteindelijk hebben bijna vijftig van hen de Tweede Wereldoorlog overleefd. Enkele dagen na de opstand gaf Heinrich Himmler, het hoofd van de SS, het bevel Sobibor met onmiddellijke ingang te sluiten en af te breken. Het was voor de nazi’s zaak om alle bewijzen van het kamp te vernietigen, zeker nu directe ooggetuigen ‘vrij’ door de bossen van bezet Polen liepen. Niets mocht overblijven van de plek waar ruim 170.000 Joden in gaskamers waren vermoord. 

Belzec 
Belzec had sinds 17 maart 1942 gefunctioneerd – de officiële start van de Aktion Reinhard – en was hiermee het eerste van de drie kampen waar Joden massaal naartoe werden gedeporteerd. Al in december van dat jaar arriveerde het laatste transport en werd het kamp gesloten. In de negen maanden dat Belzec in gebruik was, werden er ongeveer 450.000 Joden vermoord. Het verbranden van lijken ging nog maanden na de sluiting van het kamp door. Pas hierna werd alles op het terrein afgebroken en met de grond gelijk gemaakt. In juli 1943 was van Belzec vrijwel niets meer zichtbaar. Een opstand zoals in Treblinka en Sobibor vond in het kamp niet plaats. Wel waren er individuele ontsnappingen geweest. Toch kwam er groot verzet. De ongeveer 300 Joden die tot het laatst toe waren ingezet om het kamp te ontmantelen, werden eind juni per trein naar Sobibor gebracht. Toen de gevangenen daar arriveerden, wisten ze wat hen te wachten stond. Bij het verlaten van de trein gingen ze direct het gevecht aan met de SS, die hen zwaarbewapend en met voldoende mankracht stond op te wachten. De Joden uit Belzec hadden geen schijn van kans en werden allemaal doodgeschoten. In de dagen die volgden, vonden de gevangenen van Sobibor briefjes in de kleding van de slachtoffers uit Belzec met handgeschreven teksten als ‘Ook jullie zullen worden gedood’ en ‘We weten waar we heen gaan, neem wraak voor ons.’ Enkele maanden later was het inderdaad zover. 

75 jaar 
Tegenwoordig staan in Treblinka, Sobibor en Belzec grote monumenten die herinneren aan de omvang en gruwelen van
de Holocaust. In 2018 zullen de herdenkingen ter plaatse meer dan anders in het teken staan van de opstanden die in 1943 plaatsvonden; de opstanden die niet alleen leidden tot sluiting van de kampen, maar ook mede hebben bijgedragen aan de kennis die we vandaag de dag over die plekken hebben – dankzij de vele naoorlogse verhalen en getuigenissen van de helden van toen, 75 jaar geleden.


Meer informatie: www.tweedewereldoorlog.nl