Rotterdam, crashmonument Crooswijk

Jan Dick de Jong | 11 jun 2025

Een hoofdstuk uit het onlangs verschenen boek van en over de politie-inspecteur Dirk Jan de Jong gebaseerd op zijn dagboeken.
Het geweten is een teer instrument
Van politie-inspecteur tot geheim agent Zwitserse Weg
Vanaf 22/3/25 verkrijgbaar via jdjong@hotmail.com

1940-1944
Rotterdam
Crooswijk

Dirk Jan is overgeplaatst naar Bureau Hoflaan omdat hij in januari ‘41 weigert om bij de Inkichtingendienst onschuldige mensen op te pakken. Hij vertelt zijn verhaal zelf.

‘Wat een ideale doorstart op Bureau Hoflaan als kleine vestiging van Bureau Boezemsingel. Nu kan ik nog beter helpen bij het maken van plannen hoe we met elkaar iets voor anderen kunnen betekenen in deze vreemde oorlogssituatie. Dat plannen maken gebeurt vooral op de twee begraafplaatsen in Crooswijk. Wat een bijzondere plekken om collega’s te ontmoeten of om gewoon van de rust en de natuur te genieten, onopvallend rond te lopen of te zitten. Voorlopig wil ik er nog niet liggen!

Deze Rotterdamse begraafplaatsen liggen vlak bij elkaar, eveneens op geringe fietsafstand van mijn nieuwe werkplek en van mijn huis, vlakbij de Kralingse Plas. Iets verderop stroomt het riviertje De Rotte. Oases van serene stilte in alle drukte. En daar heb ik na een zware dag werken echt behoefte aan. Een mooi alternatief voor de wandeling langs de Nieuwe Maas. Ik trek me graag terug. Ook een groot deel van het Kralingse Bos leent zich nog steeds daarvoor.
De begraafplaatsen zijn net parken met die schitterende bomen, heesters en rustgevende vogelgeluiden. Er zijn duidelijk knappe tuinarchitecten aan het werk geweest met empathie en compassie voor de mensen die komen rouwen. Beide ‘parken’ verschillen wel qua omvang, bebouwing en aankleding.
De Gemeentelijke Begraafplaats Crooswijk is veel groter, kent wat waterpartijen en heeft een andere uitstraling door de vele bomen. De treurwilgen, -iepen en -beuken symboliseren schitterend het verdriet. Dat zet aan tot die bezinning en verwerking. Zeker als je iets langer bij de grafzerken, standbeelden en monumenten stilstaat trekt de hele geschiedenis en bezieling van Rotterdam ingetogen aan je voorbij.
De ommuurde begraafplaats St. Laurentius in Crooswijk heeft een wat meer open karakter qua bomen. Het zijn hier vooral coniferen en platanen. Centraal staat er een schitterende kapel met twee statige torens en een aantal crypten, ondergrondse grafruimtes voor mensen en waardevolle relikwieën.

Wat me in het bijzonder aanspreekt op deze begraafplaatsen is, dat er zelfs nu in oorlogstijd ruimte is voor iedereen om in vrede te rusten, uit te rusten en tot zichzelf te komen. Nationaliteit, religie, afkomst of ras doen er niet toe. Voor iedereen is hier plek, zowel boven als onder de grond. Al mogen joden op dit moment werkelijk bijna nergens meer komen. Zij hebben wel hun eigen plek op de begraafplaats en op andere bij hun geloof passende begraafplaatsen.
Het eerste oorlogsjaar blijkt in 1941 al ruim vertegenwoordigd. Er liggen honderden slachtoffers van de bombardementen: de eerste Nederlandse verzetsstrijders, Duitse én geallieerde militairen, politiemannen en burgers, ook joodse burgers.

Naast het zoeken van rust heeft mijn frequente bezoek nog enkele andere redenen. Het is voor mij ook een ontmoetingsplaats om gegevens uit te wisselen met bepaalde collega’s van de Bureaus Hoflaan en Boezemsingel en met hen plannen te smeden. Daarnaast maak ik van de gelegenheid gebruik om enkele graven gericht te bezoeken. Het betreft de graven van dappere geallieerde piloten, die uit piëteit netjes moeten worden onderhouden. Ik voel het als mijn plicht hieraan een bijdrage te leveren. Het is verhaal op zich.

Op 16 juli 1941 voert de Engelse luchtmacht een aanval uit op de strategische speerpunten van de Rotterdamse haven. Ik maak deze aanval bewust in mijn diensttijd van nabij mee. De Duitse luchtafweer schiet enkele vliegtuigen uit de lucht. Ik sta er met open mond naar te kijken. Het is bijna onbeschrijfelijk wat er dan gebeurt. Tijdens het neerstorten zie ik dat de piloten met hun toestellen vreemde capriolen uithalen. Ontploffingen volgen. Ik vrees het ergste, hetgeen later wordt bevestigd. De meeste piloten overleven de crash niet, maar de bemanning van de bommenwerpers heeft wel kans gezien hun toestellen zo te manoeuvreren dat deze niet op een naastliggende woonwijk terecht komen. Eén toestel ‘landt’ in de Noordsingel. Het gerechtsgebouw aan de singel wordt beschadigd, maar dat is dan ook alles. Uit het brandende toestel weten naar verluidt onder applaus van de bewoners twee piloten aan de dood te ontsnappen. Eentje wordt direct door de Duitsers ingerekend, de ander even later.
Vijf bemanningsleden overleven de crashes niet. Ze worden op 23 juli 1941 begraven op de Algemene Begraafplaats Crooswijk. De weken na de begrafenis wordt allengs bij het volk bekend, dat deze piloten er werkelijk alles aan hebben gedaan om te voorkomen dat ze op een woonwijk neerstorten. Uit een reconstructie blijkt dat ook. En dat waarderen de betreffende burgers van de Noordsingel enorm. Ze richten een comité op. Ze leggen bloemen, kransen en berichtjes bij de eenvoudige graven. Het zijn graven met slechts simpele, houten kruisen met daarop de naam en rang van de betrokkenen. De bevolking, onder aanvoering van het comité, wenst een monument voor hen. Dat komt er niet. Het wordt echter zo druk bij de kruisen, een doorn in de ogen van de bezetter, zeker als contrast met het onderhoud van de graven van hun landgenoten, dat de Duitsers dit gedeelte van de begraafplaats zo goed als afsluiten en laten bewaken.
Ik mag er in mijn uniform blijven komen en doe dat ook. De graven blijven er zodoende goed verzorgd en respectvol bijliggen. Een paar weken later maak ik zelf foto’s van de graven. Ik neem me voor om ze m’n leven lang te bewaren.
Het zijn inderdaad te simpele graven. Ik weet zeker, dat deze vast nog wel een keer een respectvollere uitstraling zullen krijgen, passend bij het heldhaftige optreden van de betreffende mensen.* Ze rusten met alle respect van de bevolking, ondanks de oorlog, in vrede.
In mei 1942 worden de Duitsers nog strenger met het toelaten van het leggen van kransen en teksten. Hun irritatie komt voort uit een bloemstuk met de tekst ‘Voor mijn getrouwen’. Het zou gelegd zijn namens koningin Wilhelmina. Elke keer dat ik de plek passeer waar het bloemstuk heeft gelegen, verschijnt er een brede grijns op mijn gezicht.

In deze inspirerende omgeving heb ik dus in mijn eerste halve jaar regelmatig vertrouwelijke gesprekken met gelijkgestemde collega’s van de Bureaus Hoflaan en Boezemsingel. Het betreft de organisatie rond wapentransporten, het uitwisselen en verspreiden van informatie en andere vormen van verzet. Ik kom er duidelijk meer tot leven. Fijn om van betekenis te kunnen zijn!

Noot
*Op 10 oktober 1946 hebben de bewoners van de Noordsingel het alsnog voor elkaar. Ter hoogte van het voormalige gerechtshof, waar het vliegtuig van de Royal Air Force is neergekomen plaatsen zij een drieluik met een reliëf van een zwevende man van zandsteen en baksteen, met aan weerszijden tekst met waardering voor de vliegers. ‘Monument voor Britse vliegers’. Ontwerper is Wim Verbon.