4meiOverlay

Een politiek gevoelige snaar

Kolonel b.d. Jan Willem de Leeuw (1933), Roermond - Limburg

Zelf dient hij 2,5 jaar in Nieuw-Guinea. Kolonel buiten dienst Jan Willem de Leeuw (1933) heeft zich sterk gemaakt voor het Nationaal Indië Monument. En dat is er gekomen. Pas in 1988, want de militaire inzet in de voormalige koloniën was lang een politiek gevoelige snaar. De Leeuw heeft er een dagtaak aan gehad om de namen op te sporen van alle Nederlandse militairen die in de periode tussen 1945 en 1962 in het voormalige Nederlands-Indië of in Nieuw-Guinea zijn gesneuveld. Het zijn er uiteindelijk 6.200 geworden. Hij vertelt hoe het mensen raakt om de naam van hun overleden familielid te herkennen op de zuilengalerij.

Productie: Interakt; tekst: Alex Bakker


Erkenning voor veteranen

"Goed, het heeft even geduurd, maar de erkenning voor het lot van de individuele veteraan is toch van de grond gekomen. Het monument biedt een plaats waar veteranen hun gesneuvelde maten kunnen herdenken. Zoals de tekst op het monument luidt: zij brachten het grootste offer dat van de soldaat gevraagd kan worden. Lange tijd heeft de maatschappij weinig oog gehad voor veteranen uit voormalig Nederlands-Indië en Nieuw-Guinea. De soldaten van toen konden hun verhaal niet kwijt. Nederland stopte het weg toen de militaire inzet in de voormalige koloniën politiek gevoelig was geworden. Dat veranderde pas eind jaren '80. De roep van de veteranen om maatschappelijke erkenning voor hun inzet en om aandacht voor lichamelijke en psychische klachten als gevolg daarvan kreeg gehoor in Den Haag. De oprichting van het Nationaal Indië Monument paste in deze ontwikkeling."

Als een zoutpilaar
"Je ziet mensen bij het monument vaak zoeken naar een naam. Vervolgens leggen ze hun hand op die naam. En dan voel je als het ware de emoties door de lucht gieren. Ooit zag ik een vrouw plotsklaps stilstaan als een zoutpilaar. Ze stond bij de naam van haar broer, de broer die ze nooit had leren kennen. De toeloop naar het monument is nog altijd groot. Ik dacht: ze worden onderhand echt oud, die veteranen; de belangstelling voor het monument zal wel verminderen. Maar nu komen de kinderen. En de kleinkinderen. Zelfs schoolgroepen. Bij de jaarlijkse herdenking op 7 september zijn zo'n 10.000 mensen aanwezig. Uit het hele land, van Friesland tot Zeeland."

Zuilengalerij
"Ten tijde van de oprichting van het monument sprak het Ministerie van Defensie over 5.000 gesneuvelde Nederlandse militairen in de periode tussen 1945 en 1962. Wij kwamen in onze research voor het monument uit op het precieze aantal van 5.843. Sindsdien ben ik door blijven zoeken. De zuilengalerij bij het monument geeft de namen weer van gesneuvelde soldaten. Ik heb doublures verwijderd en ontbrekende namen toegevoegd."

Het zijn allemaal veteranen
"Zo kwam ik namen tegen van veteranen die niet direct 'op het slagveld' sneuvelden, maar die stierven ten gevolge van hun inzet. Of, zoals defensie het noemt, 'gevechtsverliezen' versus 'niet-gevechtsverliezen'. Het begrip sneuvelen is gekleurd door de beelden die we allemaal kennen uit oorlogsfilms en van prijswinnende foto's. Maar hoe zit het met de militairen die ziek worden in de jungle, gerepatrieerd worden en op het schip overlijden? Of die omkomen bij een ongeluk met een jeep? Want waar het in essentie om gaat is dit: een militair wordt uitgezonden en komt niet meer thuis. Of komt wel thuis, maar keert niet terug in de huiselijke kring zoals hij was, als echtgenoot en vader. Hij heeft bijvoorbeeld een trauma opgelopen, raakt depressief en pleegt suïcide. Dat komt helaas voor. En in mijn ogen zijn dit allemaal veteranen die een plek verdienen op het monument. Het criterium is: wij, Nederland, hebben deze persoon uitgezonden. Ongeacht welke oorlog en hoe wij daar nu over denken. Wij hebben hem uitgezonden en daarvoor is hij gestorven."

Zoektocht
"Tijdens mijn zoektocht kreeg ik namen door via oude maten, via familie, soms trof ik een naam in de krant aan. Met een geboortedatum en een registratienummer als vertrekpunt probeerde ik het levensverhaal te achterhalen. Soms vond ik beoordeling van het criterium 'gesneuveld ten gevolge van' lastig. Wat heeft nog relatie met de uitzending, wat niet? Als de doodsoorzaak te ver van de militaire missie lag nam ik zo'n naam niet op in de lijst. Ik heb er een flinke dagtaak aan gehad. Nu druppelt zo nu en dan nog wat binnen. In totaal met de doublures en correcties zijn er een slordige 500 namen bijgekomen. Vandaar dat we nu voor de periode 1945-1962 het cijfer van 6.200 Nederlandse militaire slachtoffers hanteren."

Jonge veteraren
"Ondertussen is er erkenning gekomen voor de doorwerking van oorlogen ná de desbetreffende oorlog zelf. Daar ben ik blij om. Vlak bij 'ons' monument staat sinds 2003 het Nationaal Monument voor Vredesoperaties. Je zou kunnen zeggen: voor de jonge veteranen. Hier worden de veteranen die ten gevolge van de vredesoperaties zijn overleden expliciet genoemd."

Een politiek gevoelige snaar