4meiOverlay

Op zoek naar de verhalen achter de oorlogsgraven

Wyb Jan Groendijk, Schiermonnikoog - Friesland

Op Schiermonnikoog spoelen in de oorlog de lichamen aan van geallieerden, maar ook van Duitsers. Van velen is de identiteit onbekend. Op hun grafsteen staat slechts 'known unto God' of 'inconnu'. Wyb Jan Groendijk (1957) is beheerder van de drenkelingenbegraafplaats Vredenhof, de laatste rustplaats van 115 militaire oorlogslachtoffers. Ze liggen door elkaar, ongeacht rang, afkomst of nationaliteit. In 1988 gaat Groendijk op zoek naar de verhalen achter de oorlogsgraven.

door Anita van Stel

Schiermonnikoog in de oorlog
"Tijdens de oorlog gebeurde er weinig bijzonders op Schiermonnikoog. Behalve dat het een strategisch belangrijke plek voor de bezetter was. Die bouwde er bunkers als onderdeel van de verdedigingslinie Atlantikwall. Sommige delen van het eiland – vooral het strand en de duinen - waren niet toegankelijk en afgescheiden door prikkeldraad. De verstandhouding tussen de bewoners, zo’n 700 mensen, en de 650 Duitse soldaten was redelijk. De soldaten kwamen bijna allemaal uit Noord-Duitsland en ze hadden dezelfde mentaliteit als de mensen van Schiermonnikoog. Ze waren niet pro Hitler. Wist je dat Hamburg als enige stad 'nee' heeft gezegd tegen het naziregime? Van een eilandcommandant is bekend dat hij wist dat een joods meisje ondergedoken zat. Hij stuurde verklikkers met een reprimande naar huis. Een andere eilandcommandant, Heinz Klotz, kreeg verkering met de dochter van een Nederlandse koopvaardijofficier die voor de geallieerden vocht."

Vergissingsbombardementen
"Een paar keer werd het eiland getroffen door vergissingsbombardementen. Op 8 januari 1941 kwamen vier mensen van een familie om het leven toen een bom op hun huis viel. Op 28 juli 1943 voltrok zich een andere ramp. Amerikaanse bommenwerpers, op weg naar doelen in Duitsland, werden boven de Waddenzee beschoten door Duitse jagers die gestationeerd waren op vliegveld Leeuwarden. De Duitse jagers waren sneller en om aan ze te ontkomen lieten de Amerikaanse vliegtuigen hun bommenlast vallen. Bommen vielen op het wad, maar ook op huizen op Schiermonnikoog. Vijf mensen kwamen hierbij om het leven. Midden op het eiland werden het gemeentehuis en de oude zeevaartschool getroffen en ook burgemeester Van den Berg en zijn vrouw werden gedood."

De geschiedenis van Vredenhof

"De gesneuvelde militairen die tijdens de oorlog op Schiermonnikoog aanspoelden, kregen een passende begrafenis op Vredenhof, een drenkelingenbegraafplaats midden op het eiland in een duinenvallei. Deze begraafplaats werd rond 1915 door enkele eilanders gesticht. Het verhaal is dat men het niet langer aanvaardbaar vond dat drenkelingen werden begraven op het strand, want de ziel van de overledene zou daar geen rust krijgen. Er spoelden in die tijd veel Duitse slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog aan. De toenmalige eigenaar van het eiland, de Duitse Graaf von Bernstorff, stelde de grond beschikbaar. Sake van der Werff, hotelhouder, maakte van Vredenhof zijn levenswerk. Als voormalig veldwachter was hij actief betrokken geweest bij het bergen en begraven van drenkelingen. Hij maakte foto's en legde zich tot zijn dood toe op het opsporen van nabestaanden."

Gevraagd door juffrouw Dien
"Van der Werff overleed in 1955. Het hotel ging over in handen van juffrouw Dien Bol. Als eigenaar van Hotel Van der Werff erfde zij ook het beheer van Vredenhof. Mijn opa was de tuinman van Vredenhof en als kind ging ik regelmatig met hem mee. Net als mijn vader ging ik als ober in het hotel werken. Een keer of drie per jaar reed juffrouw Dien met de auto naar de begraafplaats en op haar verzoek ging ik mee. Ik harkte dan wel eens wat bladeren weg van de graven. Ze vroeg mij op zeker moment - het zal eind jaren zeventig geweest zijn - om beheerder van Vredenhof te worden." 

Door de zee hierheen gevoerd
"In de duinen rondom Vredenhof werden van oudsher drenkelingen begraven. De eerste is hier begraven in 1906, op het grafveldje dat in 1915 Vredenhof zou worden. Achteraan liggen de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Het graf van de eerste in Nederland begraven Engelse vlieger is dat van de 18-jarige Alan Wilson die op 28 september 1939 omkwam bij het Duitse Wilhelmshafen en door de wind hier terechtkwam. In Nederland was de oorlog toen nog niet begonnen. Bij de evacuatie van het Franse leger vanuit Duinkerken naar Engeland, in juni 1940, zijn veel Franse slachtoffers gevallen. Achttien dode Fransen werden vanaf het Kanaal door de zee naar Schiermonnikoog gevoerd. Op 2 augustus 1940 spoelden zij aan op het strand. Na de oorlog werden negen Fransen op verzoek van nabestaanden begraven in hun vaderland. De andere negen zouden worden herbegraven op de Franse erebegraafplaats in het Zeeuwse Kapelle, maar door inspanning van Sake van der Werff bleven zij op Vredenhof."

Duitsers naast geallieerden begraven
"Op andere oorlogsbegraafplaatsen markeert alleen een zerk een graf. Op Vredenhof heeft elk graf een rand en liggen middenin schelpen. Alle nationaliteiten liggen door elkaar, Duitsers naast Engelsen, Fransen en andere geallieerden. Er is het graf van de joodse Canadees Cherkinsky en van de Marokkaanse Salch Ben Ski, omgekomen in Franse dienst. Dat is toch allemaal uniek. Van de lijkschouwingen en begrafenissen waren er documenten en foto's. Ook had Van der Werff documenten waaruit duidelijk werd hoe sommige geïdentificeerden waren omgekomen. Hij correspondeerde met families en vrienden en begeleidde ze bij hun bezoek aan de laatste rustplaats van hun dierbaren. Hij vond het ook mooi dat Vredenhof een toeristische trekpleister werd. Met Luise Schwiering, de weduwe van de Duitse Heinrich Schwiering die op 1 september 1940 aanspoelde, had Van der Werff vriendschappelijk contact. Diverse malen bezocht zij het graf van haar man. Op 'Volkstrauertag', een Duitse gedenkdag in november, stuurde ze standaard een doos met verpakt 'Grafschmuck', dat Van der Werff en later ik naar het graf moest brengen."

Speurtocht
"In 1988 ben ik met mijn speurtocht gestart. Ik wilde de levensverhalen bewaren, ze compleet maken, voor later. Ik had het gevoel dat het 'now or never' zou zijn, gezien de leeftijd van eventuele kinderen van de slachtoffers. Na 1955, het jaar waarin Van der Werff overleed, was de correspondentie niet meer voortgezet. Zestig brieven stuurde ik uit met het verzoek mij te helpen met de zoektocht of een bericht in een huis-aan-huisblad te plaatsen. Ik vroeg of ze me zoveel mogelijk over de persoon wilden vertellen en stuurde zelf foto's van de begrafenis retour. De meesten reageerden dankbaar, ook al waren de details van de lijkschouwing en de foto's soms luguber, als mensen weken of zelfs maanden in het zeewater gelegen hadden. Gerustgesteld dat hun dierbare met militair eerbetoon begraven waren - de Duitsers handelden correct - en dat het graf van hun dierbare zo goed onderhouden werd."

De Dodenherdenking
"Een dochter van een Canadese militair die haar vader nooit gekend heeft, werd op Vredenhof heel emotioneel omdat ze niet eerder zo dicht bij haar vader geweest was. Van vier Nieuw-Zeelanders, twee Australiërs, twee Polen, drie Duitsers en acht Canadezen en de meeste Engelsen heb ik de geschiedenis achterhaald. Ze stuurden me persoonlijke spullen of fotoalbums. Met sommige nabestaanden heb ik nog contact. Een Engelse familie komt elk jaar in de meidagen naar Schiermonnikoog voor de Dodenherdenking. Met ongeveer 500 mensen maken we dan de stille tocht van de plaquette bij de kerk naar Vredenhof. Op 4 mei 2002 legde Luise Schwiering - ze was toen 88 jaar - samen met de burgemeester van Schiermonnikoog een krans bij het kruis voor de gevallenen. De krant in haar woonplaats deed er verslag van: 'Nicht nur die Toten sind jetzt friedlich vereint'. Mooi toch?"

Op zoek naar de verhalen achter de oorlogsgraven