4meiOverlay

Door niemand begrepen en niemand betreurd?

Mom Wellenstein (1919), Leusden - Utrecht

Wat doen Russische krijgsgevangenen uit Centraal-Azië in Kamp Amersfoort? Willen de Duitsers ze als Untermenschen tonen? Een soort propaganda-instrument? Niemand weet het. Voor Mom Wellenstein (1919) en zijn kampgenoten is het effect omgekeerd. Ze zijn zeer begaan met hun lot. Menselijke wrakken noemen ze hen. Ze zijn helemaal alleen, op een plek de niemand kent, zoals Wellenstein zegt. Een paar weken later worden ze geliquideerd. Dat er in Leusden een monument voor ‘zijn’ Russen is gekomen hoort hij bij toeval van zijn zoon. Hij vertelt waarom hem dat zo raakt.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel


Honderd doodvonnissen

"Ik was precies een week student-assistent toen ik begin 1942 met twee kameraden opgepakt werd. Wij maakten onder meer anti-Duitse blaadjes. Ook andere studenten werden opgepakt. Na twee maanden in de gevangenis van Scheveningen werd ik met een man of honderd naar Amersfoort gebracht. Eind april '42 vond het eerste proces plaats, waarin honderd doodvonnissen werden uitgesproken. Amersfoort was nog een relatief klein kamp, maar de omstandigheden waren er vreselijk. Het kamp bestond uit vier barakken, waarvan drie woonbarakken met op de hoeken werkplaatsen, zoals een timmerwerkplaats, een smederij en een aardappelschilhok. Het keukengebouw vormde de vierde barak. Elke barak had vier zalen en in een zaal verbleven 100 man, in stapelbedden driehoog op elkaar."

Hoe kom ik de dag door?
"Er was een snel verloop van personen, met veel doorstroming naar kampen in Duitsland. De meesten zijn niet teruggekomen. Ik was relatief lang in Amersfoort. Mijn twee kameraden waren vrijgelaten. Ik dacht dat het er slecht voor me uitzag, maar toch werd ik niet naar Duitsland gestuurd. Ik had me erop ingesteld het verblijf te overleven, was alleen bezig met 'hoe kom ik de dag door' en 'hoe kan ik eten bij elkaar scharrelen?"

Geen contact mogelijk

" De Russen arriveerden op 27 september 1941 in Kamp Amersfoort. Ze maakten er de lange, koude winter van '41-'42 mee, helemaal apart ondergebracht in barak IV. Ze lagen daar gewoon dood te gaan, kwamen niet meer naar buiten. Een enkeling sleepte zich nog een beetje voort. Hun zaal was met een schot afgescheiden van de zaal met dysenteriepatiënten. Je kon de mensen goed horen. Ze waren aan het eind van hun leven en brabbelden een onverstaanbaar taaltje. Er was geen contact mogelijk met die arme kerels. Ik veronderstelde dat ze uit Mongolië kwamen, ze hadden een Centraal-Aziatisch uiterlijk. Geraldien Von Frijtag Drabbe Künzel schrijft in haar boek Kamp Amersfoort dat het in meerderheid Oezbeken waren, naast Turkmenen en Kazachstanen."

'Untermenschen'
"Het blijft een raadsel waarom zij naar Nederland zijn gebracht. Als soldaten van het Sovjetleger zijn ze waarschijnlijk bij de opmars van de Duitse troepen ergens tussen Polen en Rusland - omstreeks juli 1941 - krijgsgevangen gemaakt. Een paar maanden later waren zij al in Amersfoort. De krijgsgevangenen arriveerden in uitgeputte toestand op het station Amersfoort. Met een grote omweg gingen zij te voet door de stad naar het kamp. In het kamp hoorden wij dat de Duitsers de 'Untermenschen' die Hitler bestreed wilden tonen. Zij moesten als levend bewijs dienen van de inferioriteit van het Russische volk. Het effect was echter het tegenovergestelde, afschuw en medelijden bij de toeschouwers. Voor zover bekend heeft het Nederlandse publiek deze Russen alleen gezien op hun voettocht van het station naar het kamp. Bizar, want als het een propaganda-instrument was, hadden de Duitsers dit toch op grotere schaal toegepast? Ze hadden immers genoeg Russische krijgsgevangenen om rond te laten paraderen. Over wat ik toen zag heb ik in 1943 het volgende opgeschreven: 

'Bij aankomst hingen hun baarden tot op hun borst en zij krioelden van het ongedierte. Gewassen waren zij blijkbaar in maanden niet en hun kleren hingen als vodden om hun lijf. Zij gingen grotendeels barrevoets. De kampleiding besteedde bijzondere aandacht aan hen. Zij mochten niet, zoals normale nieuwe toegangen, zonder meer worden 'ingekleed', kaalgeknipt en ingedeeld. Onder een groot tumult, waarbij met laars, zweep en stok ruim werd gewerkt, en met afschuw over de degeneratie van de Russen werd geschreeuwd en gebruld, dreef men de hulpelozen op de appèlplaats samen en liet een afrastering om hen heen maken. Zij moesten zich uitkleden en schoonmaken; de baarden verdwenen en de kleren werden verbrand. In die omheining, naakt, zonder eten en blootgesteld aan de willekeur van hun kwelgeesten, bleven zij drie dagen. Toen pas werden zij geschikt geacht om in Barak IV te worden opgenomen. Daar kregen zij een aparte zaal, naast de dysenterielijders. In die drie dagen hebben velen het natuurlijk afgelegd. Uit de miserabele hoop lichamen, die op, over en onder elkaar lagen om warmte te zoeken, kwam menig lijk te voorschijn.'


Hun einde
"Er was niet veel nodig om ze dood te krijgen. Mijn indruk was meteen 'die kerels zijn al afgeschreven, dienen geen enkel nut meer'. Uit de bronnen maak ik nu op dat er in april '42 nog 77 over waren. De andere 23 waren al bezweken aan uitputting en mishandeling. Op een dag werden wij uit de dysenteriebarak verwijderd, moesten spullen en matrassen meenemen en werden in een hoek van een andere barak gezet met de gordijnen dicht. Het appèl werd uitgesteld. De bewakers wilden niet dat wij zagen dat de Russen hun barak moesten verlaten en in een vrachtwagen werden geladen. Door spleten in de gordijnen gluurden wij toch naar het onheilspellende vertrek. Het was ons duidelijk dat het hun einde betekende. We wisten natuurlijk niet hoe en waar. Ze zijn op 5 of 9 april niet ver van het kamp met een nekschot afgemaakt."

Heydrich gaf bevel tot liquidatie
"Dikwijls maakte men zich niet druk over de dood van een gevangene. Als oorzaak werd dan opgeschreven 'gevangene is gestorven aan longontsteking' of iets dergelijks. Uit de stukken blijkt dat het lot van deze groep Russen vanuit Berlijn nauwkeurig gestuurd is. Niemand minder dan top SS-er Heydrich gaf bij een bezoek aan Nederland bevel tot liquidatie van dit ongelukkige groepje. De andere gevangenen waren diep begaan met deze menselijke wrakken. Ze waren van de andere kant van de wereld naar Amersfoort gesleept om dan zo te eindigen. Wie haalt dat in zijn hoofd, zelfs als het oorlog is? Wat win je daarmee?"

Russisch ereveld
"De totstandkoming van het Russisch ereveld vond buiten mijn horizon plaats. Ik verbleef lang in het buitenland. Mijn zoon was in 1975 erewacht tijdens de herdenking. Pas toen hoorde ik van dit ereveld, als monument voor 'míjn' Russen. Ik vond dat geweldig. Later kreeg het bewaren van de oorlogsherinneringen van Amersfoort structuur met het herinneringscentrum. Alle lof voor de inzet van de initiatiefnemers. De geschiedenis van de Russen is natuurlijk een klein item in een grote zee, maar het is zo uitzonderlijk. In 2004 heb ik de herdenkingsrede gehouden. Voor mij wordt het bijwonen van herdenkingen te vermoeiend. Nu gaan sommige van mijn kinderen op 4 mei naar Amersfoort. Dat vind ik mooi."



Bronnen:

  • Aantekeningen van Mom Wellenstein uit 1943;
  • Geraldien Von Frijtag Drabbe Künzel, Kamp Amersfoort, (Amsterdam, 2003).
Door niemand begrepen en niemand betreurd?