4meiOverlay

Herinnering aan een verzetsman en twintig Joden

Herman Kerkhof, Enter - Overijssel

In Enter stond één oorlogsmonument: voor verzetsman Hendrikus de Vries. Op zijn boerderij hield hij jarenlang een Duitse deserteur verborgen. Ook bewaarde hij de wapens van het plaatselijke verzet. Hij werd op straat doodgeschoten door mannen van de Sicherheitsdienst. Herman Kerkhof nam het initiatief een tweede monument op te richten. Ter herinnering aan twintig Joodse inwoners van het dorp. Elf van hen zaten tien maanden half onder de grond verstopt. De schuilplaats werd verraden. Bij het monument liggen altijd verse bloemen.

door Anita van Stel


Inval bij De Vries
Herman Kerkhof was leraar op één van de basisscholen in Enter, Twente. Jarenlang vertelde hij aan de kinderen wat zich in de Tweede Wereldoorlog in het dorp heeft afgespeeld. "Landbouwer Hendrikus de Vries en zijn gezin uit Enter zaten in de oorlog tot over hun oren in het verzet. Ze hielden jarenlang een Duitse deserteur verborgen. Ook hadden ze de wapens van de plaatselijke ondergrondse in bewaring. Een van de twee zoons was Engelandvaarder en heeft vanuit Engeland meegeholpen aan de bevrijding. De ander pleegde sabotagedaden. Hij strooide kraaienpoten om de opmars van Duitse legervoertuigen tegen te gaan. Ook gaf de familie berichten over de troepenbewegingen door aan de geallieerden. Op 9 december 1944 deden twee SD-ers Hardegen en Neubacher (Sicherheitsdienst) in burger een inval bij De Vries."

Op de hooizolder

"De familie was gewaarschuwd door de Enterse verzetsmensen Ten Berge en Rutjes, maar dacht dat het zo'n vaart niet zou lopen. De SD-ers beschuldigden het echtpaar van hulp aan onderduikers en ander verzetswerk, maar ze ontkenden heftig. De daarop volgende huiszoeking leverde alleen een radio op. In opdracht van de SD-ers moest een meegevoerde verzetsman, Dick Rompelman, de hooizolder op. Dat was gevaarlijk, want daar zaten de Duitse deserteur en de zoon van De Vries verborgen. Ze werden niet gevonden. Wel werden een schrijfmachine en een aktemap met documenten gevonden. Vader de Vries werd daarop meegevoerd, met de schrijfmachine in zijn hand. Ze liepen naar het kruispunt waar de SD-ers hun auto hadden achtergelaten. Mevrouw De Vries ging de mannen met een hooivork te lijf, maar Hardegen verzekerde haar dat haar man alleen de machine naar de auto moest brengen. Hij droeg haar op terug naar huis te gaan. Bij de auto aangekomen zei Hardegen tegen De Vries 'So, das war es. Gehen Sie ruhig zu Ihrer Frau'. Toen hij tien meter van hen vandaan was, schoten ze hem in zijn rug en later in zijn hoofd. Hij was dood."

Het monumentje De Vries
"Vlak na de oorlog is op de plaats waar De Vries is geliquideerd, aan de Eversdijk, een monument opgericht. Het is een kapel, met een Christusfiguur van steen. Onder het beeld is een gedenkplaat met de inscriptie 'H. de Vries, Gevallen voor God en vaderland, Enter 9 dec. 1944'. Wij gingen elk jaar op 4 mei met groep 7 naar dit monument voor een herdenking. Ik vertelde dan het verhaal over De Vries. Vaste prik was dat daarna de zoon van De Vries naar me toe kwam en zei dat het niet helemaal klopte. Hij beloofde dan altijd het exacte verhaal uit de doeken te doen. Het is er nooit meer van gekomen."



Omgekomen joodse bewoners
"Van augustus 1942 tot 10 mei 1943 zaten elf Joodse mensen uit Enter ondergedoken in een schuilhok. Het was enkelwandig en voor de helft verzonken onder de grond. Veel meer dan een kippenhok was het niet. Het hele dorp wist waar de Joden zaten. De bakker en andere leveranciers kwamen er. De schuilplaats is verraden. De Grüne Polizei is gekomen en heeft het hele zaakje ontmanteld. Ook zijn twintig boeren uit de omgeving opgepakt, verdacht van hulp aan de onderduikers. Zij hebben het wel gered. De elf Joodse mensen zijn al op 21 mei in vernietigingskamp Sobibor vermoord. Negen anderen kwamen om in Auschwitz. Slechts vijf Joodse bewoners overleefden de oorlog."

Joods monument
"In 1995 heb ik mijn collega's van de andere scholen voorgesteld om een nieuw monument op te richten, voor de in de Tweede Wereldoorlog omgekomen Joodse inwoners van Enter. Het benodigde budget hadden we snel bij elkaar. We hebben Roos Samuël gevraagd mee te denken over de totstandkoming van het monument. Roos Samuël is de dochter van de joodse Marcus Samuël, een vooraanstaand lid van de Enterse gemeenschap. Hij had in de jaren dertig een kippenslachterij waar 40 mensen werkten. Ook hij is in de oorlog omgekomen."

Verse bloemen

"Het monument staat op de hoek van de Bornebroekseweg en Huttemansweg, vlakbij waar de schuilhut was. Roos Samuël heeft het monument op 4 mei 1995 onthuld. Toevallig was daarbij ook een contingent Canadese bevrijders aanwezig. Een rabbijn uit Amsterdam heeft het monument gewijd. Hij was het er niet mee eens dat er bij de overlijdensdata kruisjes stonden. We hebben het maar zo gelaten. Het monument wordt netjes onderhouden. Er liggen altijd verse bloemen. Mijn school heeft het monument - samen met het monumentje De Vries - geadopteerd. Onze geschiedenisles ter plaatse is elk jaar een groot succes. De kinderen luisteren geboeid. Ik vind het belangrijk dat ze de oorlogsgeschiedenis van Enter leren kennen."

Herman Kerkhof is op 8 oktober 2005, vlak na dit interview, overleden.
Herinnering aan een verzetsman en twintig Joden