4meiOverlay

Het project waarop ik het meest trots ben

Hette Spoelstra, Amsterdam - Noord-Holland

Twee Amsterdamse voetbalclubs van begin 1900. De één met bijna alleen maar Joodse leden, de ander voor de helft. De meesten overleven de concentratiekampen niet. Na de oorlog komen er gedenktekens voor de omgekomen voetbalvrienden. Bij de fusie in 1956 worden de gedenktekens samengevoegd tot één monument. Als de club eind jaren negentig moet verhuizen, besluiten ze het monument te restaureren en alle namen van de 170 omgekomen leden te achterhalen. Hette Spoelstra krijgt nog kippenvel als hij denkt aan de speurtocht naar de namen.

door Anita van Stel


Joodse clubs
"Hortus en Eendracht Doet Winnen (EDW) zijn in 1913 opgericht. Deze twee voetbalverenigingen zijn in de jaren '30 gefuseerd. Hortus en EDW waren geen echte Joodse clubs, maar hadden veel Joodse leden die uit Amsterdam-Oost, de Hortusbuurt, de Jodenbreestraat en Dappermarktbuurt afkomstig waren. Je moet denken aan marktkooplieden en mensen die in de handel zaten. Wilhelmina Vooruit (WV) bestond voor 45 procent uit Joodse leden. Veel van deze Joodse jongens en mannen werden tijdens de oorlog vermoord in concentratiekampen. De voetbalclubs kregen na '45 hun elftallen niet meer vol. Na een aantal jaren voortmodderen besloten ze in 1956 samen te gaan."

Indrukwekkend

"Zowel WV als HEDW hadden na de oorlog een gedenksteen, ter nagedachtenis aan hun omgekomen leden. Deze marmeren platen waren naast elkaar geplaatst in een bakstenen setting. Elk jaar was er op 4 mei een Dodenherdenking bij het monument. Vanaf het begin van de jaren tachtig woonde ik deze als bestuurslid vaak bij. We stonden daar dan met oud-leden en enkele anderen. Deze herdenkingen vond ik enorm indrukwekkend, ondanks de kleine schaal."

Verhuizing van het monument

"Toen WVHEDW in 1996, vanwege de bouw van een nieuwe woonwijk, moest verhuizen naar een ander gedeelte van het sportpark rees de vraag wat er met het monument moest gebeuren. De leden werden hierover geraadpleegd via een enquête - ik ben directeur bij marktonderzoekbureau TNS NIPO - en 96 procent vond dat het monument bij WVHEDW hoorde. Men vond dat het monument ook een plaats moest krijgen bij de nieuwe accommodatie. Er werd een commissie in het leven geroepen die de verhuizing van het monument moest begeleiden. Vanaf dat moment stortte ik me op dit project. Ons doel was het monument weer opnieuw op te bouwen, met dezelfde bakstenen en platen. Ina de Paauw, kleindochter van de oprichter van EDW, wist van de verhuizing van het monument. Zij vond het vreemd dat haar opa's naam, Jaap de Paauw, niet op het monument terug te vinden was. Hij was omgekomen in een concentratiekamp."

Een ambitieuze opdracht
"Ina en ook Sam de Paauw, zoon van de oprichter, maakten deel uit van de commissie, met Jolan Toff en André Lopes Dias, andere Joodse leden van de club. We besloten tot een restauratie van het monument. Op de steen van WV stonden namelijk wel de namen van 67 omgekomen leden, maar niet de verenigingsnaam. Op die van HEDW vond je HEDW en 'voor allen die gevallen zijn'. De twee gedenkstenen samen vormden een onduidelijk geheel als je de verenigingsgeschiedenis niet kende. De commissie besloot tot een aanpassing: de oude gedenkstenen zouden gehandhaafd blijven, maar er zouden glasplaten met aanvullende informatie worden toegevoegd. Daarmee gaven we onszelf de ambitieuze opdracht om de namen van de ongeveer 160 omgebrachte HEDW- leden te achterhalen. We hadden geen idee wat we ons op de hals haalden."

Nog kippenvel

"We namen de ledenlijsten van 1939-1940 en die van 1945-1946 en enkele van tussenliggende jaren, waarin toch ook nog mensen lid zijn geworden. Deze vergeleken we met elkaar. Van de uiteindelijk 169 ontbrekende HEDW-leden probeerden we te achterhalen wat er met ze gebeurd was. Ons bleek dat de meeste vermoord werden in concentratiekampen in Polen en Duitsland. We stuitten op Boas, Cohen, Van Gelder, Groenteman, typisch Joodse namen. De klus was gecompliceerd, omdat de KNVB in de jaren veertig geen geboortejaren registreerde. In "In Memoriam", het boek met de namen van de ruim 100.000 omgebrachte Joden, vonden we dan vier mannen met de naam Izaak Aandagt, maar wisten vervolgens niet welke bij ons hoorde. In eerste instantie konden met zekerheid de namen van zestig omgekomen leden worden vastgesteld. Ik krijg nog kippenvel als ik aan de opsomming van concentratiekampen denk. Sobibor, Bergen-Belsen, Auschwitz, het ging maar door."

Ze hielden woord
"Hun namen werden gegraveerd in de glasplaat op het vernieuwde monument, dat op 24 mei 1998 werd ingewijd met een jizkor door rabbijn Evers. Onze accommodatie was klaar en we kozen voor deze onthulling van het monument, terwijl onze zoektocht nog niet afgerond was. We kregen subsidie uit de vierde tranche 'goudpool'. Na een oproep in het Nieuw Israelietisch Weekblad en een artikel in het Parool ontvingen we nieuwe, dikwijls ontroerende reacties. Zo schreef ene Maurice van Thijn dat hij met Bert Tal in Auschwitz had afgesproken dat ze na de oorlog bij HEDW zouden gaan voetballen, als ze het zouden overleven. Ze hielden woord."

Het lot van 169 mensen
"Bij het Bevolkingsregister - het was uniek dat we daar terecht konden - koppelden we namen aan adressen en leeftijden. Uiteindelijk slaagden we erin om van 162 mensen het lot te achterhalen. Van zeven lukte dat niet. We zijn anderhalf jaar bezig geweest. Bij de herdenking op 4 mei 2000 werden de definitieve glasplaten onthuld. Ik werd door de zoektocht gegrepen. Het nieuwe monument mét de namen is in mijn leven het project waarop ik het meest trots ben. Na zestig jaar eert het monument nu toch nog alle slachtoffers: 67 Wilhelmina Vooruit-leden, 162 met name genoemde HEDW-leden, en zeven niet met name genoemde HEDW-leden "van wie wij het lot niet met zekerheid hebben kunnen vaststellen."

Voetbaltenue van oude NSB-vlaggen
"Ik constateer hernieuwde belangstelling voor het monument. Nabestaanden vinden de namen terug van hun familieleden. Bij de jaarlijkse herdenking op 4 mei zijn nu meer mensen aanwezig. De Joodse achtergrond van WVHEDW speelt niet expliciet door in de dagelijkse gang van zaken van de club, maar hoort er wel bij. Het monument is voor mij een symbool van respect voor de geschiedenis, voor elkaar, de scheidsrechters en de tegenstanders. Er wordt strijd geleverd en goed gevoetbald, maar zonder rottigheid. Daar zijn we trots op. Op 4 mei 2008 begint ons eeuwfeest met een herdenking bij het monument. We houden als club onze historie in ere en zijn onder andere bezig met een expositie en een remake van onze oorspronkelijke tenues. Weet je waarom de leden van HEDW na de oorlog in zwartrode tenues speelden? Omdat ze vanwege de textielschaarste oude NSB-vlaggen verknipten en daar shirts van maakten. Moet je je voorstellen."
Het project waarop ik het meest trots ben