4meiOverlay

In deze tijd moet je dingen uitleggen

Wigger Bierma (1958), Doetinchem - Gelderland

Het Joods monument in Doetinchem is een plein met vier kastanjebomen en dertien plantgaten. Vier zijn er open en negen met graniet afgedekt. Om het verhoogde plein loopt een natuurstenen rand. Daarin staan de verhalen van Joodse Doetinchemers. Na 1940 is er niemand van de Joodse gemeenschap meer over. Geen monument met zwaarbeladen oorlogssymboliek, maar een die jongeren van nu aanspreekt. De Arnhemse ontwerper Wigger Bierma (1958) vertelt waarom hij gekozen heeft voor een verhaal dat kil de werkelijkheid weergeeft.

door Anita van Stel

Geen zwaarbeladen oorlogssymboliek 

"Het monument mocht niet bol staan van zwaarbeladen oorlogssymboliek, maar moest op een heldere manier verhalen over de Joodse Doetinchemmers. Als grafisch ontwerper kon ik daar wel wat mee. De andere uitgangspunten waren "vier bomen" en "het Bolieplein". In 1940 woonden er 180 Joden in Doetinchem. Slechts 56 hebben de oorlog overleefd. De vier kastanjebomen staan voor deze overlevenden. Verhoudingsgewijs zou 'negen' dan het equivalent zijn van de 124 vermoorde Joodse mensen. Of simpeler gezegd, van elke dertien Joden hebben negen de oorlog niet overleefd. Die verhouding heb ik verwerkt in het monument."

Een verschrikkelijk diagram
"Het plein is verhoogd om het verschil tussen plein en omgeving te laten zien. De plantgaten met gietijzeren roosters om de kastanjebomen zijn stedelijke park-elementen. Er zijn dertien van zulke plantgaten die negen keer zijn afgedekt met een schijf graniet. Er zit als het ware een deksel op. De negen cirkels zijn willekeurig over het plein gestrooid, in een decoratief patroon waarbij je in eerste instantie denkt "niets aan de hand". Als je vervolgens de moeite neemt de tekst op de natuurstenen omkadering te lezen, dringt tot je door dat de negen cirkels een verschrikkelijk diagram vormen."

Je moet dingen uitleggen
"Het monument moest meer zijn dan een vingerwijzing. Voor huidige en komende generaties is de Tweede Wereldoorlog ver van hun bed. De meeste oorlogsmonumenten zijn terughoudend met namen, data en teksten in de trant van "zij die gevallen zijn". Typisch een taal voor wie de oorlog heeft meegemaakt. Nu moet je iets maken voor de generatie die het niet uit eigen ervaring of uit mondelinge overlevering heeft meegekregen. Je moet dingen uitleggen. Jan Berends heeft in het tijdschrift van de Historische Vereniging Deutekom, mijn opdrachtgever, beschreven hoe het drama van de joodse gemeenschap zich in de oorlogsjaren in Doetinchem heeft afgespeeld. Dat was het startpunt voor de tekst van het monument."

De tekst over 19 stenen

"De stenen rand bestaat uit vijftig grijze granieten elementen van 40 cm breed. Het graniet komt uit China en is weerbestendig. De tekst heb ik verdeeld over negentien stenen. Tegenwoordig kunnen letters heel eenvoudig met een machine worden gefreesd zodat langere teksten in steen geen kostenprobleem hoeven te zijn. Ik koos voor een bestaande Nederlandse letter, de Lexicon van Bram Does, en vulde de letters met zwarte, krimpvrije kunsthars."

Kille werkelijkheid
"Nederland kende het hoogste percentage afgevoerde Joden. Dat was in Doetinchem niet anders. De gehele Nederlandse infrastructuur stond ten dienste van de bezetter en veel landgenoten hebben enthousiast meegewerkt. Ik wilde geen treurig verhaal afsteken, maar in de plaats daarvan de kille werkelijkheid weergeven. Uit het artikel van Jan Berends heb ik stukken geknipt die Paul van der Lee heeft geredigeerd. Het is een feitelijk chronologisch verhaal geworden, waarmee het drama onherroepelijk binnenkomt. Een voorbeeld op steen 15: 'In april kregen de overgebleven Joodse families bericht dat ze zich zo snel mogelijk moesten melden in Vught, van waaruit ze op transport werden gesteld. Eind juli was het laatste Joodse gezin uit Doetinchem verdwenen'."

Onbegrijpelijk en ingewikkeld

"De reacties op het monument zijn positief. Voor de omwonenden is het plein niet wezenlijk veranderd. Het is letterlijk laagdrempelig. Mensen staan erbij stil en lezen de tekst. Lezen is heel toegankelijk. Anders dan bij een beeld of een symbool, dat je meteen moet plaatsen en overdenken, is het lezen zelf al een vertraging. De inhoud bereikt je woord voor woord. Ik vraag me nog steeds af hoe het kan dat mensen een gele ster opplakten en met hun koffer op de trein stapten. Onbegrijpelijk en ingewikkeld. Mensen hebben het laten gebeuren. Maar hoewel we nu veel beter geïnformeerd kunnen zijn dan destijds, ben ik bang dat deze geschiedenis zich zomaar zou kunnen herhalen. Daarin zullen dan weer andere groepen mensen als afval worden beschouwd. Daarom is het goed dat er monumenten zijn als het plein aan de Boliestraat. Om ons te herinneren hoe het verkeerd kan gaan."

In deze tijd moet je dingen uitleggen