4meiOverlay

Om een ereschuld in te lossen

Ruud Nobbe (1927), Bourtange - Groningen

Een Gronings dorp dat grenst aan Duitsland. In de oorlog gaan Duitse en Nederlandse jongeren met elkaar uit of zwemmen samen in het kanaal. Niemand in het dorp zegt iets als Joodse gezinnen op de bus naar Westerbork worden gezet. Ruud Nobbe (1927) zwaait z’n vriendinnetje Emma Frank uit. Nu vraagt hij zich af waarom niemand wat deed. Begin april 1945 arriveren Poolse bevrijders in het dorp. Drie van hen komen om doordat een tank ontploft. Vijftig jaar na dato ontwerpt Ruud Nobbe een gedenkteken. Om een ereschuld in te lossen, zoals hij zelf zegt.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel

Dubbel gevoel
"Voor mij leidde de oorlog tot een dubbel gevoel. Bourtange ligt op anderhalve kilometer van de Duitse grens aan een kanaal. De jeugd van Bourtange en het Duitse buurdorp Neu Rhede kende elkaar. In de zomer zwommen we samen in het kanaal, ook tussen '40 en '45. Er werden geen vragen bij gesteld. De grote verschillen werden verdoezeld bij gebrek aan politiek bewustzijn. De Duitse jongens zaten bij de Hitlerjugend en namen hun dolkje wel eens mee. Later moesten ze in militaire dienst. Het was zoals het was. Op het platteland hebben mensen doorgaans een niet-kritische houding, waarmee je alle kanten op kunt. Zo ook in Bourtange. Over leeftijdsgenoten uit NSB-gezinnen die bij de Jeugdstorm zaten, was er een mening, maar ook zij werden niet buitengesloten."

Kaffee, Kuchen en Franse cognac
"Tijdens de oorlog kon je makkelijker de grens over dan ervoor. Jongens van 17, 18 jaar die voor de Arbeitseinsatz naar Duitsland moesten, gingen bij boeren net over de grens aan de slag in plaats van veel verder weg. Dat werd geregeld. Ook met gewilde goederen als sigaretten kon je eenvoudig de grens passeren. Vaak ging ik op zondag met vrienden bij de Duitse Hilde op bezoek. In ruil voor pepermunt of thee kregen we daar Kaffee, Kuchen en Franse cognac. Hildes vader zat als officier in het Duitse leger in Frankrijk. Samen zagen we de Amerikaanse bommenwerpers overvliegen naar hun doelen in Bremen, Hamburg et cetera. Of we beleefden de luchtgevechten tussen B.17's en Duitse jagers, die opvallend vaak in de grensstreek plaatsvonden. We leefden mee toen een broer en vader van een Duitse jongen door oorlogsgeweld omkwamen."

'Retourticket' naar het land van hun voorouders
"Een Joods meisje Emma Frank was een vriendinnetje van mij. We waren even oud. Begin februari vertrok zij met haar familie en vijfenveertig andere joodse inwoners van Bourtange en Vlagtwedde. Ik zie haar nog zitten in de bus. Tussen de opzij geschoven vitrages zwaaide ik naar haar. Vele van de aan onze oostgrens wonende Joodse families kwamen oorspronkelijk uit Polen, waar ze rond 1800 door de Russen verdreven waren. De Duitsers regelden een 'retourticket' naar het land van hun voorouders. Emma werd via Westerbork op transport gesteld naar Auschwitz waar ze op de dag van aankomst, 12 februari 1943, in de gaskamer werd vermoord. De anderen troffen hetzelfde lot. Na het vertrek van de bus over de klinkerweg naar Vlagtwedde veranderde er weinig in Bourtange. De Joden waren weg en dat was dat. Deze houding speelde mij later parten. Waarom deed niemand in Bourtange iets? Waarom gebeurde het en waarom schreef ik niet eens een brief aan Emma?" 

De Eerste Poolse Pantserdivisie
"Begin april 1945 vertrok de Eerste Poolse Pantserdivisie onder leiding van Generaal Majoor Stanislaw Maczek uit Breda om op 13 april in Bourtange te arriveren. Ze hadden in juli 1944 vanuit Schotland de oversteek naar Normandië gemaakt. In Bourtange was het hoofdkwartier tijdelijk gehuisvest in café Borgeld aan het Marktplein. Met mijn vier jaar Engels van de Mulo kon ik met de Polen praten. Ik legde contacten tussen Nederlandse meiden en de soldaten. Op mijn vraag waar de Tommies waren, antwoordden ze 'die komen altijd twee dagen later met hun handschoenen aan'." 

Door een granaat getroffen
"De Polen stuitten in Bourtange en omgeving op onverwacht grote Duitse tegenstand. Op 13 april 1945 werd een Poolse Sherman-tank in de flank door een granaat getroffen. De bemanning van drie jonge Polen was op slag dood. Ik zag hoe ze door hun kameraden uit de tank gehaald werden. Vervolgens werden ze provisorisch begraven aan de kant van de weg. Een Poolse aalmoezenier droeg een mis op. Enorm indrukwekkend. Die stoere soldaten stonden verschrikkelijk te huilen. Vanuit hun woede hebben ze daarna in Duitsland nog heel wat kapot geschoten. Ook bevrijdden ze tweeduizend Poolse vrouwen uit een kamp in Oberlangen, langs de grens bij Ter Apel. Deze vrouwen waren gevangen vanwege hun deelname aan de opstand in Warschau in 1944." 

Onder pseudoniem
"Tussen 11 en 15 april 1945 kwamen in de buurt van Bourtange zes Polen om. Drie van hen leefden onder pseudoniem, zoals vele andere Poolse militairen. Wat was namelijk het geval? Veel Polen die door de Russen krijgsgevangen werden gemaakt, opereerden vanaf 1942 onder Engelse leiding in het Tweede Poolse Corps, dat in totaal 115.000 mannen groot was. De Engelsen en de Russen waren dit overeengekomen. Van deze Polen waren er veel - dikwijls gedwongen - in Duitse dienst geweest. Om te voorkomen dat ze als geallieerde militair door de Duitsers gevangen werden genomen en vervolgens herkend zouden worden, veranderden ze hun naam. Want op desertie uit Duitse dienst stond de doodstraf." 

In Polen op zoek gegaan
"In 1989 is voor de omgekomen joodse bewoners van Bourtange een plaquette aangebracht op de muur van de synagoge, maar niets herinnerde aan de Poolse oorlogsslachtoffers. Ik had na de oorlog door mijn werk bij de Staatsmijnen in Limburg contact met Poolse mensen die vanwege het communisme niet terug wilden naar Polen. In 1995 ben ik in Polen op zoek gegaan naar de achtergronden van de drie slachtoffers van het tankongeluk in Bourtange. Dit leverde weinig op. Men sprak in Polen niet graag over het verleden. Ik ben overigens ook naar Auschwitz gegaan, waar ik een kiezelsteen uit Bourtange heb achtergelaten, als een bescheiden 'In Memoriam' voor de Joodse Bourtangers."

Gedenkteken ontworpen 

"Tot dan was ik in de veronderstelling dat er maar drie Polen in Bourtange en omstreken waren omgekomen. De gemeente schaarde zich achter het plan voor een gedenkteken. Toen de plaatselijke pers erover ging schrijven, werden de verhalen van de andere drie in de buurt gesneuvelde Polen bekend. Men besloot om een monument op te richten ter nagedachtenis aan de zes Poolse mannen die tussen 11 en 15 april 1945 zijn omgekomen in wat nu de gemeente Vlagtwedde is. De plaquette mocht ik ontwerpen. 'Voor uw en onze vrijheid' was de lijfspreuk van de Eerste Poolse Pantserdivisie. Die heb ik met het logo en de namen in het ontwerp verwerkt. Het gedenkteken is komen te hangen aan de muur van Marktplein 9, het vroegere café Borgeld, waar het Poolse hoofdkwartier ondergebracht was. Op 14 april 2005 is het monument onthuld door de Poolse ambassadeur. De 84-jarige weduwe en de zoon van Edmund Porombka, die zijn vader nooit gekend heeft, waren daarbij aanwezig." 

Bron:

  • Ruud Nobbe, Herinneringen aan Bourtange 1939 – 1945, "Dorp aan de grens" (2004).
Om een ereschuld in te lossen