4meiOverlay

Ook in het heden kan nog van alles kan misgaan

Aad Veenman (1947), Utrecht - Utrecht

Elk jaar op 4 mei, klokslag 20.00 uur, staan alle treinen stil. Uit respect voor alle slachtoffers van oorlogshandelingen. Het geweten van NS-medewerkers staat in de Tweede Wereldoorlog onder grote druk. Mensen moeten kunnen blijven reizen. Voedseltransporten moeten kunnen doorgaan. Maar de bezetter dwingt de NS ook om mee te werken aan de transporten van mensen naar werk- en vernietigingskampen. Een inktzwarte herinnering. Op 17 september 1944 leggen 30.000 personeelsleden hun werk neer. Dat blijft zo tot het eind van de oorlog. Aad Veenman (1947), president-directeur, biedt in 2005 publiekelijk excuses aan voor het aandeel van de NS in de deportatie.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel

 

Verantwoordelijkheid
"Wij voelen een belangrijke verantwoordelijkheid voor het collectieve bewustzijn van de historie. Het laten stilstaan van de treinen is een hele zichtbare actie. Ook zijn op 125 stations bronzen gedenkplaten aangebracht met namen van omgekomen spoorwegmensen. 477 mensen in totaal. Stations zijn belangrijke ontmoetingsplaatsen, waar reflectie in de meest brede zin van het woord kan plaatsvinden. Als reizigers de plaquettes zien, realiseren zij zich wat mensen in de oorlog is overkomen. En wat dit voor de vrijheid van vandaag betekent. De behoefte aan dergelijke bezinning neemt niet af."

Dubbele rol
"De rol van de NS in de Tweede Wereldoorlog was dubbel. De mobiliteit en bereikbaarheid moesten onder moeilijke omstandigheden overeind blijven. Tegelijkertijd dwong de bezetter de NS om medewerking te verlenen aan transporten naar kampen. Met alle gruwelijke gevolgen van dien. Ook het wegvoeren van Nederlandse arbeidskrachten en kapitaalgoederen naar de Duitse industrie en transport van Duitse troepen en wapens door Nederland leidden tot enorme spanningen en weerstand binnen de onderneming. Wat was goed voor het land? Hoe lang moest de NS meewerken aan de onderdrukking? Omdat het collectief van individuen niet langer wilde meedoen kwam het tot de spoorwegstaking van 17 september 1944."

Spoorwegstaking

De Nederlandse regering in ballingschap in Londen gaf de opdracht tot de spoorwegstaking. De oproep op Radio Oranje in code luidde: 'De kinderen van Versteeg moeten onder de wol'. 30.000 personeelsleden van de NS legden het werk neer. De Duitsers hadden gewaarschuwd dat een staking de voedselvoorziening in gevaar zou brengen. Dat dreigement maakten ze waar. Terwijl Duitse militairen met ingereden treinen eigen transporten verzorgden, leed vooral het westen van Nederland onder de Hongerwinter. Maar het staat ook vast dat de staking de Duitse oorlogsmachine heeft gehinderd en een stimulans betekende voor het verzet.

Morele worsteling
"In een overeenkomst met de Duitsers was vastgelegd dat de NS haar zelfstandigheid behield, maar de vervoersopdrachten van de Duitsers zou opvolgen. Over die spagaat bereikbaarheid versus meehelpen aan transporten kan anno nu gemakkelijk heel anders geoordeeld worden dan toen. Ik prijs de spoorwegmedewerkers uit die tijd. Hun morele worsteling was immens. Ze waren onder moeilijke omstandigheden loyaal naar het bedrijf en hielden de voedselvoorziening in stand. Maar ze moesten tegelijkertijd werken aan iets waarvan ze wisten dat het niet goed was. Ze raapten briefjes op die door mensen uit de trein gegooid werden en bezorgden deze. Moet je je de machinist voorstellen die een trein met Joden naar Westerbork moest besturen. De spoorwegmensen probeerden zichzelf overeind te houden. Ze hadden gezinnen te onderhouden en de dreiging van repercussies bij het niet uitvoeren van je taak was enorm."

Excuses
"Na de oorlog stond het opereren van de NS in de Tweede Wereldoorlog voortdurend ter discussie. In 2005 hebben wij - zestig jaar na het laatste transport - een markant herdenkingsmoment op het Muiderpoortstation aangegrepen om als NS publiekelijk onze welgemeende excuses aan te bieden. Begrijp het goed: ik bied geen excuses aan voor de onwaarschijnlijke inzet van oprechte individuen die vanuit hun beste kunnen hebben gehandeld. Maar wel voor de bijdrage van de NS aan het transport van onschuldige mensen naar de kampen. Wellicht laat, maar beter laat dan nooit. Het was overigens voor mij persoonlijk een moeilijke afweging, want met het maken van excuses wilde ik geen goedkoop oordeel vellen over het grote dilemma waarin mensen zich bevonden. Ik wilde per se niet het verkeerde doen voor spoorwegmedewerkers die zich zo dapper in die tweestrijd hebben geweerd."

Positief aanwenden
"De NS heeft de behoefte om onze bijdrage aan reflectie en herinnering in het heden niet langer te laten belasten door de omstandigheden in de oorlogsperiode, maar deze juist positief aan te wenden. Herinner je de bezetting. Pas op voor racisme en geweld. Koester de vrijheid. Er kan immers in het heden ook nog van alles mis gaan. Dat is onze boodschap."

N.a.v. interview op 25 januari 2007 voor filmopname Sprekende Beelden door Martijn van Haalen
Ook in het heden kan nog van alles kan misgaan