Adopteer een monument

Herdachte groepen: Burgerslachtoffers, Vervolgden Nederland, Verzet Nederland
Ontwerper: Ir. J. Boersma
Onthulling: 4 mei 1950
Adopteer dit monument.
Dit monument is in schooljaar 2018-2019 geadopteerd door Lauwers College.

Grijpskerk, Klokkentoren (foto: Oorlogs- en Verzetsmateriaal Groningen)
Grijpskerk, Klokkentoren (foto: Oorlogs- en Verzetsmateriaal Groningen)
Grijpskerk, Klokkentoren (foto: J.P. Jager)
Grijpskerk, Klokkentoren (foto: J.P. Jager)
Grijpskerk, Klokkentoren (foto: J.P. Jager)
Grijpskerk, Klokkentoren (foto: J.P. Jager)

Het monument

Vorm en materiaal
De Klokkentoren van Grijpskerk (gemeente Zuidhorn) is opgetrokken uit bruinrode handvormsteen gemetselde pijlers, die door een samenstel van eiken balken geschoord worden. De pijlers dragen een klokkenstoel met een koperbekleding op het dak. In de klokkenstoel is een luidklok aangebracht. Het gedenkteken is 12 meter hoog, 3 meter 60 breed en 3 meter 60 diep. Achter de klokkenstoel bevinden zich de graven van een aantal verzetsmensen.

Teksten
De klok draagt als randschrift:

'K VERKONDIG U TE ALLER STOND
DAT ’T VADERLAND DE VRIJHEID VOND
EN DAT GIJ 'T WETEND NIET VERGEET
DIE VRIJHEID GING IN 'T ROOD GEKLEED'.

De tekst op de muur luidt:

'1940 - 1945
DE VRIJHEID VERRIJST
UIT DE DOOD VAN VELEN.'

Hieronder zijn de namen van dertig oorlogsslachtoffers aangebracht.

Symboliek
De betekenis van dit gedenkteken is door de ontwerper, ir. J. Boersma, als volgt omschreven: 'Bij de jaarlijkse herdenking op 4 mei herinnert de klok de bevolking eraan dat de zo duur gekochte vrijheid niet onnadenkend aanvaard mag worden. De vrijheid in geestelijke zin wordt tenslotte gesymboliseerd door het op het dak van de klokkenstoel geplaatste Christusmonogram.'

Wijziging
Op het transformatorhuisje is in 2018 een aanvullende plaquette aangebracht.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

De Klokkentoren in Grijpskerk (gemeente Zuidhorn) is opgericht ter nagedachtenis aan de dertig medeburgers die tijdens de bezettingsjaren door oorlogsgeweld zijn omgekomen.

De namen van de dertig slachtoffers luiden:

Dirk Boonstra (51 jaar), Rebekka Cozijn (59 jaar), Eva van Dam (83 jaar), Hendrik Drogt (24 jaar), Hindrik van Dijk (46 jaar), Willem Gerrit van Dijk (25 jaar), Abraham Salij Gans (24 jaar), David Gans (65 jaar), Elly Allegonda Gans (27 jaar), Henderina Gans (54 jaar), Rosette Gans (58 jaar), Jette Israëls (58 jaar), Mozes Israëls (65 jaar), Mozes Israëls (63 jaar), Salomon Israëls (52 jaar), Hotze Pieter de Jong (40 jaar), Hendrik Renze Kalk (44 jaar), Sjoerd Kok (20 jaar), Reinder Klaas van der Ploeg (31 jaar), Pieter Radema (22 jaar), Bauke Johannes Ros (33 jaar), Cornelis Johannes Schijf (24 jaar), Alida Snijders (60 jaar), Arnoldus Stuut (20 jaar), Jan Vos (27 jaar), Hielke van de Wal (24 jaar), Jan Wiersma (20 jaar), Klaas Reinder Wiersma (23 jaar), Bertha van Zanten (65 jaar) en Anne van der Zaag (23 jaar).

Oprichting
Na de bevrijding kwam in Grijpskerk al spoedig de gedachte naar boven dat men een oorlogsmonument wilde oprichten. Nadat de daartoe in het leven geroepen commissie hfl. 7.000,- bijeen had gebracht, kreeg gemeentearchitect J. Boersma de opdracht een gedenkteken te ontwerpen. De toestemming tot plaatsing werd spoedig verkregen nadat de Provinciale Commissie voor Oorlogs- en Vredesgedenktekens het ontwerp aan de minister van O.K. en W. ter goedkeuring had voordragen.

Onthulling
Het monument is onthuld op 4 mei 1950 door mevrouw H.R. Kalk, weduwe van de in de oorlog doodgeschoten gemeentesecretaris Hendrik Renze Kalk.

Sprekende beelden: lees hier het getuigenverhaal van Daan Kalk

Locatie
Het monument bevindt zich op de Algemene begraafplaats, gelegen aan de Oosterkade te Grijpskerk.

Bronnen

  • Gemeente Zuidhorn;
  • De heren J. Smit-Bos en H. Veldman; resp. secretaris 4 Mei Comité Grijpskerk en historicus/coördinator oorlogsmonumenten gemeente Zuidhorn;
  • Het oorlogsmonument te Grijpskerk van J. Boersma, gepubliceerd in het Technisch Gemeenteblad van 17 mei, nummer 4;
  • Sta een ogenblik stil... Monumentenboek 1940/1945 van Wim Ramaker en Ben van Bohemen. (Kampen, Uitgeversmaatschappij J.H. Kok Matrijs, 1980). ISBN 90 242 0185 3;
  • Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Groningen van H. Hamburger en J.C. Regtien, met medewerking van Fr. van Echten. (Bedum, Uitgeverij Profiel, 1998). ISBN 90 5294 172 6.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Mijn kinderen en kleinkinderen willen weten wat er precies is gebeurd

Daan Kalk (1931), Grijpskerk - Groningen

Zijn moeder heeft het monument onthuld. Voor zijn vader en andere oorlogsslachtoffers. In 1943 komt vader Kalk om bij een gijzelactie van de Duitsers. Daan Kalk (1931) is dan nog een jongetje. Pas na de oorlog vallen de puzzelstukjes in elkaar. Al duurt het tot 1995 voor hij er over gaat praten. Zijn moeder is dan al overleden. Z'n kinderen en kleinkinderen vertelt hij over hun opa en overgrootvader. En hij wordt lid van het plaatselijke 4 mei comité. Elk jaar verrast 't hem weer hoeveel schoolkinderen er bij de herdenking zijn.

door Alex Bakker

Gijzeling
"Mijn vader was gemeentesecretaris van Grijpskerk. Op 13 november 1943 wilden de Duitsers 'm gijzelen als represaille voor de liquidatie van een 'foute' politieman. Vaak ging het bij represailles om vooraanstaanden in een gemeenschap, zeker als die bekend stonden als anti-Duits. Het Duitse commando had een lijst met namen voor deze gijzeling gekregen van een NSB'er uit ons dorp, een beruchte hotelhouder. Die man wist dat mijn vader niet bepaald Duits-gezind was aangezien hij als gemeentesecretaris niet had willen meewerken aan het ophalen van joden. Of die hotelhouder ook geweten heeft dat mijn vader in het verzet zat? Dat denk ik niet."

Lange fietstocht naar Groningen
"Mijn vader werkte voor een geheime inlichtingendienst die voor de geallieerden strategisch en militair belangrijke informatie verzamelde en naar Engeland doorseinde. Hij gaf die geheime informatie door aan een contactpersoon in Groningen. Dit heb ik pas na de oorlog gehoord. Toen begreep ik wat de betekenis was van die zomermiddag toen mijn vader mij meenam op een lange fietstocht. We namen een route langs Marum, langs de Duitse stellingen bij Trimunt. Vervolgens gingen we helemaal naar de stad Groningen en hebben we in een hotel in de Herestraat gegeten. Na het eten moest ik aan een andere tafel gaan zitten, tot er een man met mijn vader kwam praten. Ik heb lang zitten wachten, daar aan die tafel."

Witte muizen
"De dag voor mijn vader overleed had ik witte muizen gekregen. Ik was er gek mee en blééf met ze spelen. Tot mijn vader zei: 'Je moet wél goed voor ze zorgen. Muizen moeten ook rusten, hoor, anders gaan ze dood.' Dat is het laatste wat hij tegen mij heeft gezegd. Op de rampzalige dag ben ik het hele bestaan van de muizen vergeten. Ze hebben dus nooit meer voer gehad. Toen ik weer aan ze dacht, waren ze al dood."

Protestdemonstratie
"Eigenlijk wisten wij als kinderen niet wat er aan de hand was. We wisten alleen dat vader neergeschoten was. Ik herinner me die nacht nog goed. Ik was wakker geworden door het lawaai beneden. Er waren Duitse soldaten, ze renden door het huis en schreeuwden bevelen. Het was volle maan, je kon alles zien, het was licht, zo licht. Zijn begrafenis werd een soort protestdemonstratie. Grijpskerk was diep geschokt. Het was de eerste keer in onze woonplaats dat iemand door de bezetter was doodgeschoten. Alle winkels waren dicht en de begrafenisstoet ging het hele dorp door. Hierna verbood de Duitse bezetter zulke uitgebreide begrafenissen."

Dan had hij nog geleefd
"Mannen die bij die gijzeling opgepakt waren, werden naar Kamp Amersfoort en Vught gestuurd en hebben daar een tijd vastgezeten. Nog voor de bevrijding zijn ze weer vrijgelaten en kwamen ze terug in Grijpskerk. Dit moet voor mijn moeder heel moeilijk zijn geweest. Later, toen ik begreep hoe alles in elkaar stak, heb ik wel eens gedacht: was mijn vader maar niet gevlucht. Dan was hij ook naar Kamp Vught gestuurd en was hij net als die anderen weer teruggekomen. Dan had hij nog geleefd."

Zwaarder dan achter de begrafeniskist
"Mijn moeder heeft er nooit over gepraat. Maar elk jaar op 13 november viel ze flauw van de spanning. Het enige wat ze ooit heeft verteld is dat ze op de terugweg uit het ziekenhuis - nog altijd gekleed in schort en op pantoffels - zag dat de verrader in dezelfde trein zat. Hij stapte ook uit in Grijpskerk. De tocht naar huis, lopend achter deze man, was zwaarder dan die achter de begrafeniskist, zei ze."

Nachtmerries
"Het Klokkentoren-monument is in 1950 door mijn moeder onthuld. Heel emotioneel was dat. Pas toen mijn moeder in 1995 overleed, zijn mijn broers en zus en ik gaan praten. En ik ben mijn kinderen gaan vertellen over hun opa. Inmiddels was ik al een tijdje voorzitter van het lokale 4 mei comité. Elk jaar op 4 mei ben ik bij de herdenking bij 'ons' monument en dat blijf ik doen, zo lang als het gaat. Deze geschiedenis heeft een enorme impact op mijn leven gehad. Hoe zich dat uitte? Ik had bijvoorbeeld enorm veel moeite om normaal met Duitsers om te gaan. Ik moet nog vaak aan het gebeurde denken, het blijft je je hele leven bij. Maar het doet me goed dat ik er de laatste jaren meer over kan praten."

Bloemen en gedichten
"In 2000 hebben we rondom de 4 mei herdenking een grote bijeenkomst georganiseerd voor alle betrokkenen van de slachtoffers die op het monument staan, alle nog levende familieleden. Ik merk dat mijn kinderen en kleinkinderen willen weten wat er precies is gebeurd. Elk jaar ben ik weer blij verrast om te zien hoeveel schoolkinderen bij de herdenking zijn. Ze leggen bloemen en lezen gedichten voor. Het monument is geadopteerd door een school uit de buurt, dat doen ze geweldig."

Mijn kinderen en kleinkinderen willen weten wat er precies is gebeurd

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht