Adopteer een monument

Herdachte groepen: Vervolgden Nederland
Ontwerper: Marga Vogel (29-05-1948)
Onthulling: 9 april 2002
Adopteer dit monument.
Dit monument is in schooljaar 2017-2018 geadopteerd door PCBS Rehoboth.

Nijkerk, 'Joods monument' (foto: D. Honing)
Nijkerk, 'Joods monument' (foto: D. Honing)

Het monument

Vorm en materiaal
Het 'Joods monument' in Nijkerk is een gedenksteen in de vorm van een davidster. Zes driehoeken zijn bevestigd op bakstenen muurtjes. Vijf van de driehoeken zijn bedekt met witte en blauwe tegels. Op de bovenste driehoek is een in rood omlijste gedenkplaat bevestigd, met aan weerszijden een bronzen thorarol. Uit de voegen van de muurtjes loopt cement, waardoor het lijkt alsof de stenen huilen. In de gedenksteen zijn drie tranen van glas ingemetseld. Twee tranen bevatten een sleutel van de voormalige Nijkerkse synagoge. Het monument is 2 meter hoog, 2 meter breed en 2 meter diep.

Op de gedenkplaat zijn de namen van 44 joodse oorlogsslachtoffers uit Nijkerk aangebracht. De namen worden weergegeven in het lettertype Mitswah.

Symboliek
De grote sleutel symboliseert de vroegere vitale joodse gemeenschap van Nijkerk. De traan zonder sleutel geeft de leegte weer, die is ontstaan door de verdwijning van deze groep mensen. De kleine sleutel verwijst naar de hoop op een nieuwe toekomst, waar plaats is voor alle mensen. De kleuren wit en blauw zijn ontleend aan de Israëlische vlag. Samen met het rood vormen zij tevens de Nederlandse vlag.

Kunstenares Marga Vogel omschreef het ontwerp als volgt: 'Het geheel van driehoeken loopt zeer geleidelijk op, zodat de bezoeker die aan de voet staat, het gehele beeld rustig aan zich kan laten ontrollen. Een beeld met kleursymbolen, vormsymbolen, met een spanningsveld richting de zesde zuil die langzaam boven de rest uitgroeit. Symbool voor toekomst. Een climax waarbij namen van weggevoerde joden uit Nijkerk in een wit met rood kader staan, omlijst door boekrollen, gesteund (bijna ondersteund) door lager gelegen blauw-witte zuilen, de kleuren van Israël. Een climax die liefdevol is. Een symbool, waarvan wij hopen, voor een sterke grote toekomst.'

Digitaal Joods Monument
Een aantal joodse oorlogsslachtoffers dat op dit gedenkteken vermeld staat, is tevens opgenomen in het 'Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland'. Hierin vindt u meer informatie over deze personen met waar mogelijk een korte biografie, familierelaties en adresgegevens.

Onder het kopje 'Geschiedenis' op deze pagina kunt u op een persoonsnaam klikken om doorverwezen te worden naar het Digitaal Joods Monument.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het 'Joods monument' in Nijkerk is opgericht ter nagedachtenis aan 48 joodse medeburgers die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter zijn gedeporteerd en in concentratiekampen zijn omgebracht.

De namen van de 48 joodse slachtoffers luiden:

Emanuel Cohen
, Frits Cohen, Theodora Cohen, Femia Colthof, Sander Colthof, Rosetta Colthof-Cohen, Abraham Fortuijn, Izaak Fortuijn, Kaatje Fortuijn, Leo Fortuijn, Jetje Fortuijn-Vos, Abraham Hamburger, Abraham Hamburger, Henri Hamburger, Sam Hamburger, Eva Johanna Hamburger-Jacobs, Sara Hamburger-Rood, Isaac Hammelburg, Judith Hammelburg-van der Hoeden, Henri van der Hoeden, Johanna van der Hoeden, Samuel van der Hoeden, Elisabeth van der Hoeden-Fortuijn, Johanna van der Hoeden-Turksma, Anna de Liever, Berthie de Liever, Gesina de Liever, Joseph de Liever, Mozes de Liever, Reina de Liever, Rika Sophia de Liever-Serphos, Margaretha de Liver, Philip de Liver, Samuel de Liver, Sophia de Liver, Hinne de Liver-Cohen, Petronella de Liver-Nihom, Izak Mok, Jansje Mok, Leentje Mok, Sara Mok-van der Hoeden, Jozeph Nihom, Louise Polak, Betsy de Rooij, Lina de Rooij, Karel Spanjar, Mozes Spanjar en Bela Spanjar-Dormits.

Oprichting
De oprichting was een initiatief van Stichting Joods Monument Nijkerk, die de weggevoerde joden een symbolische plaats in Nijkerk wilde geven.

Onthulling
Het monument is onthuld op 9 april 2002 door Louk de Liever en kleinzoon.

Locatie
Het monument is geplaatst op de hoek Bruins Slotlaan/Vetkamp te Nijkerk.

Bronnen

  • Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Gelderland van H. Hamburger en J.C Regtien, met medewerking van Fr. van Echten (Bedum, Uitgeverij Profiel, 2005). ISBN 90 5294 333 8;
  • Stichting Joods Monument Nijkerk.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Joden zijn vermoord, niet omgekomen

Louk de Liever, Nijkerk - Gelderland

Als Joods jongetje van vijf belandt hij in 1944 in Westerbork. Louk de Liever (1939) is dan al drie jaar bij een pleeggezin. Hij is één van de vijftig kinderen die zonder ouders zijn opgepakt. Als 'Gruppe Unbekannte Kinder' gaan ze met de laatste trein uit Westerbork naar Theresienstadt. Terug in Nederland ziet hij zijn ouders weer. Het contact verloopt moeizaam. Hij is betrokken bij de oprichting van het monument voor de 62 vermoorde Joodse inwoners van zijn vroegere woonplaats Nijkerk. Samen met zijn kleinzoon onthult hij het op 9 april 2002.

door Anita van Stel

Zwarte leren jassen
"Mijn ouders hadden mij al in 1941 bij een pleeggezin in Amsterdam gebracht. We waren Joods en bang opgepakt te worden. Zelf doken ze toen onder. Eigenlijk ben ik verraden door de overburen in Amsterdam. Ik zie nog de zwarte leren jassen van de mannen die me op 16 augustus 1944 kwamen halen. In het weeshuis van Westerbork werd ik ingeschreven onder de naam Louis Veenstra, naar mijn onderduikouders. Op 21 augustus was ik jarig en kreeg ik in Westerbork taart van oud brood, koolrapen en wortelen. Met mijn vijf jaar was ik daar een van de oudste kinderen."

Waarom niet naar Auschwitz?
"Op 13 september 1944 vertrok het laatste transport van Joodse gevangenen uit Westerbork. Niet naar Auschwitz maar naar Bergen-Belsen. Alle vijftig kinderen van het weeshuis van kamp Westerbork gingen met dat transport mee. Wij waren zonder onze ouders opgepakt van onze onderduikadressen en in Westerbork terechtgekomen. Van de meeste was de identiteit niet duidelijk. Op de transportlijsten noemen zij ons 'Gruppe Unbekannte Kinder'. Waarom ging de laatste trein uit Westerbork niet naar Auschwitz? Die vraag houdt ons als overlevenden van het transport tot vandaag de dag bezig. Wellicht genoten wij als kinderen bepaalde bescherming? Zelf denk ik dat de spoorlijnen naar Auschwitz op 13 september onbegaanbaar waren geworden door bombardementen."



Wilde beesten
"Ondanks mijn leeftijd - ik was vijf jaar - herinner ik me sommige dingen scherp. In Theresienstadt kregen we voor het eerst sinds Westerbork witbrood in plaats van koolraapschillen. Ik heb beelden van barakken met zes à zeven bedden boven elkaar, van een tuintje, een school en een bakkerij. Toen ik later in Theresienstadt was, heb ik dit allemaal teruggevonden. Dat was voor mij erg belangrijk, want mensen zeiden dat ik het uit mijn duim zoog. Ik heb ook altijd volgehouden dat ik onderweg, terwijl ik in de trein zat, wilde beesten heb gezien. Olifanten, leeuwen en tijgers. Iedereen dacht dat ik gek was. Later bleek dat er een trein van circus Sarasani gerangeerd stond en dat ik die dieren dus wel degelijk had gezien. Ik heb herinneringen aan vliegtuigen die overvlogen en greppels langs de spoorlijn. Zo weet ik ook dat we in een groot gebouw zijn geweest en dat er nonnen waren. Dat werd eveneens in twijfel getrokken. Later werd duidelijk dat we een tussenstop hebben gemaakt in een klooster, waarschijnlijk in Falkenau, waar nonnen woonden."

Op een motor met houten banden
"We bleven tot de bevrijding in mei 1945 in het weeshuis van Theresienstadt. Door het Rode Kruis werden we daarna naar Eindhoven gebracht, waar mijn pleegmoeder me kwam ophalen. Mijn vader was ook naar Eindhoven gekomen en op een motor met houten banden haalde hij de vrachtwagen waarin ik zat, in. Voor het eerst sinds 3 1/2 jaar keek ik mijn vader in de ogen, maar ik herkende hem niet en zei 'meneer' tegen hem. Thuisgekomen was mijn moeder ervan overtuigd dat ik haar zoon niet was.Mijn grootouders herkenden me wel meteen. Ik had bovendien een litteken aan mijn grote teen en dat was voldoende bewijs. Mijn ouders waren zo blij dat ik terugwas dat ze een advertentie plaatsten in de Nijkerkse krant."

Niet liefdevol
"De vreugde duurde niet lang, want er ontstonden allerlei problemen. Vooral mijn moeder vond dat ik fantaseerde over wat ik had meegemaakt en wees me af. Ik moest naar een pedologisch instituut voor moeilijk opvoedbare kinderen in Amsterdam. Na negen maanden mocht ik naar huis, maar de relatie met mijn moeder bleef slecht. In de weekends ging ik bij mijn pleegouders in Amsterdam logeren. Als kind snapte ik aanvankelijk niet waarom ik daar niet mocht blijven. Ik heb me lang afgevraagd waarom mijn ouders me niet liefdevol behandelden. Een psycholoog maakte me duidelijk dat ze daartoe niet in staat waren, omdat ze eigenlijk al afscheid van me hadden genomen in de veronderstelling dat ik dood was."

Niet de gelukige jeugd die je kinderen toewenst
"Begin jaren negentig attendeerden mijn pleegouders me op de lijst van 'Onbekende Kinderen'. Daarna volgden een ongelooflijke speurtocht en vele 'reünies'. We hebben bijna iedereen gevonden - ook in het buitenland - en sommigen zijn echt vrienden geworden. Bijzonder is dat we soortgelijke ervaringen delen. Ook de anderen hadden niet de gelukkige jeugd die je kinderen toewenst: ze groeiden op bij getraumatiseerde ouders, kwamen in pleeggezinnen terecht of in Joodse tehuizen. Het contact met de 'Onbekende kinderen' is heel belangrijk voor me. We zoeken er nog twee. Een baby is tijdens het transport omgekomen. Een broer kwam daar na al die jaren pas achter."

Vermoord in plaats van omgekomen
"Dominee Frekamp uit Nijkerk nam het initiatief een monument op te richten. Een werkgroep werd gevormd, waarin ook rabbijn Jacobs en leden van Christenen voor Israël participeerden. Ik werd er bijgevraagd omdat ik de enige nog levende overlevende in Nederland was. In Israël wonen nog twee anderen en in Amerika een. Het eerste verzoek tot oprichting heeft de gemeente afgewezen, omdat de omgekomen Joodse inwoners al vermeld waren op het monument voor de omgekomen Nijkerkers. Ik heb de wethouder duidelijk gemaakt dat de Joden vermóórd zijn in concentratiekampen en niet zoals burgers 'omgekomen'. Binnen een week hadden we 20.000 gulden subsidie van de gemeente en een bouwvergunning voor de voorkeurplaats, op de hoek van de Bruins Slotlaan. Over die plaats rees enige twijfel, want burgemeester Bruins Slot zou in de oorlog de lijst met joodse inwoners aan de Duitsers overhandigd hebben. Deze lijst is echter ondertekend door de toenmalige gemeentesecretaris en ik weet van mijn opa dat de burgemeester zich juist heeft ingespannen vóór de Joden. Deze plaats is om een andere reden ook goed: de jaarlijkse dodenmars komt hier op 4 mei langs, op weg naar het monument bij de haven."

Stilstaan
"Op het monument vind je 44 namen. Van de Nijkerkse joden overleefden er dertien, vier in de kampen en de anderen omdat ze ondergedoken zaten, zoals mijn grootouders en ouders. Van de vier families De Liever uit de Spoorstraat is er in Nederland nog maar een over. Mijn kleinzoon en ik mochten de onthulling doen, op 9 april 2002. In Nijkerk vroegen mensen zich af of we er niet te laat mee waren. Ik vind dat het nooit te laat is om een monument op te richten. Bij mijn lezingen op Nijkerkse scholen zijn de leerlingen muisstil. Af en toe moet je stilstaan bij alles wat er gebeurd is."

Joden zijn vermoord, niet omgekomen

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht