Adopteer een monument

Herdachte groepen: Verzet Nederland
Ontwerper: Ir. Pieter Zaanen (ontwerp), Richter Roegholt (tekst)
Onthulling: 1992
Adopteer dit monument.

Amsterdam, gedenksteen voor het voormalig Huis van Bewaring (foto: B. van Bohemen / NIOD)

Het monument

Vorm en materiaal
De gedenksteen voor het voormalig Huis van Bewaring in Amsterdam is een gespleten zwerfkei, waarvan de twee helften half over elkaar zijn geschoven. De helften zijn aan elkaar bevestigd door een roestvrijstalen verankering. Het geheel is geplaatst op een massieve gepolijste metalen poot.

Tekst
Op het onderste deel van de steen is in vergulde letters de volgende tekst aangebracht:

'MISDAAD GESTRAFT
VRIJHEID GEFNUIKT
VISIOEN BEVOCHTEN
EEN OPEN STAD.'

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

De gedenksteen voor het voormalig Huis van Bewaring in Amsterdam herinnert aan het gebouw dat in de Tweede Wereldoorlog door de Sicherheitsdienst en de Gestapo werd gebruikt als strafinrichting voor politieke gevangenen.

Over het algemeen was deze gevangenis het eerste station op weg naar een concentratiekamp of fusillade. 20.000 à 30.000 politieke gevangenen hebben korte of langere tijd gevangen gezezten in het Huis van Bewaring aan de Weteringschans. In 1944 zijn door het verzet twee overvallen op het gebouw gepleegd in een poging de gevangenen te bevrijden. De eerste overval werd geleid door Gerrit van der Veen en de tweede overval door Johannes Post.

De Amsterdamse beeldhouwer Gerrit van der Veen was oprichter van het blad De Vrije Kunstenaar en van de Persoonsbewijzen Centrale. Zijn atelier stond aan de Zomerdijkstraat, waar hij met vrienden van zijn verzetsgroep plannen smeedde tegen de bezetter. Op 27 maart 1943 is onder zijn leiding een gewapende overval gepleegd op het bevolkingsregister in de vroegere concertzaal van Artis. Twaalf leden van de verzetsgroep werden door de bezetter opgepakt, maar Van der Veen wist te ontkomen en zette zijn illegale werk voort vanuit onderduikadressen. Bij de overval op het Huis van Bewaring aan de Weteringschans werd Van der Veen tijdens een vuurgevecht met Duitse soldaten door een kogel in zijn rug getroffen. Vrienden wisten hem te verbergen, maar de jacht op zijn groep ging door. Uiteindelijk heeft de bezetter de schuilplek van Van der Veen ontdekt. Hij werd gearresteerd en is op 10 juni 1944 samen met drie van zijn vrienden in de duinen bij Wassenaar gefusilleerd. Gerrit van der Veen werd begraven op de Erebegraafplaats te Overveen.

In Amsterdam is een straat naar Gerrit van der Veen genoemd. Ook herinneren het 'Monument voor het Kunstenaarsverzet' aan de Plantage Westermanlaan en het monument aan de Zomerdijkstraat aan Van der Veen.

Johannes Post werd geboren op 4 oktober 1906 in Hollandscheveld bij Hoogeveen. Tijdens de bezetting liet hij zijn welvarend landbouwbedrijf in Oosterhesselen (Drenthe) in de steek om zich geheel aan het verzetswerk te kunnen wijden. Hij speelde een belangrijke rol, met name in de landelijke Knokploegen. Post was leider van de KP in het noorden van Nederland en ondernam veel sabotageacties en overvallen op distributiekantoren en gevangenissen. Ook was hij de drijvende kracht achter het verzet in Nieuwlande, een dorp dat werd onderscheiden met de Yad Vashem-oorkonde vanwege het hoge aantal joodse onderduikers dat hier in de oorlog verbleef. In de nacht van 14 op 15 juli 1944 heeft zijn verzetsgroep een overval gepleegd op het Huis van Bewaring aan de Weteringenschans in Amsterdam om gevangen verzetsmensen te bevrijden. De KP'ers hadden de medewerking gevraagd van de bewaker Boogaart. Als garantie zou Post de moeder van Boogaart van huis halen, maar toen hij op het adres aankwam, was dit bezet door de Sicherheitsdienst. Boogaart had de gehele onderneming aan de bezetter verraden. Van de zestien KP'ers die de kraak pleegden, kreeg de bezetter er zes in handen. De anderen konden vluchten, hoewel er verscheidene waren aangeschoten. Johannes Post werd op 16 juli 1944 in de duinen bij Bloemendaal gefusilleerd. De vooraanstaande verzetsman werd begraven op de Erebegraafplaats te Overveen.

Oprichting
De architect en ontwerper van het monument, Pieter Zaanen, heeft ook de nieuwbouw rond het Max Euweplein ontworpen.

Onthulling
Het monument is onthuld in 1992.

Locatie
Het monument is geplaatst aan de Weteringschans, bij de ingang van het Max Euweplein.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht