Adopteer een monument

Herdachte groepen: Militairen in dienst van het Ned. Kon. na 1945, Militairen in dienst van het Ned. Kon. 1940-1945
Ontwerper: Dick Stins (beeld)
Onthulling: 30 juni 1923
Adopteer dit monument.

Soesterberg, 'Monument voor Gevallen Vliegers' (foto: B. van Bohemen/NIOD)
Soesterberg, 'Monument voor Gevallen Vliegers' (foto: B. van Bohemen/NIOD)
Soesterberg, 'Monument voor Gevallen Vliegers' (foto: B. van Bohemen/NIOD)
Vliegbasis Soesterberg (foto: Koninklijke Luchtmacht)
Jaarlijkse 4 meiherdenking bij het monument op vliegbasis Soesterberg (foto: Koninklijke Landmacht)
Vliegbasis Soesterberg (foto: Koninklijke Luchtmacht)
Soesterberg, 'Monument voor Gevallen Vliegers', Origineel onderschrift: De Koninklijke Luchtmacht bestaat 40 jaar. Bij het vliegermonument op Soesterberg werd een krans gelegd door Vice-Admiraal N.A.) Rost van Tonningen namens koningin Juliana. Datum: 1 j

Het monument

Vorm en materiaal
Het 'Monument voor Gevallen Vliegers' op vliegbasis Soesterberg (gemeente Soest) is een wit natuurstenen zuil, bekroond met een goudkleurige bol met daarop een bronzen beeld van een voorwaarts kijkende adelaar met uitgespreide vleugels. De zuil is geplaatst op een bakstenen muur. Voor de zuil is een grasveldje met een bronzen lauwertak aangelegd. Aan weerszijden van het gras bevindt zich een aantal treden die naar de zuil toe leiden.

Tekst
De tekst op de zuil luidt:

'AAN
ONZE GEVALLEN
KAMERADEN'.

Symboliek
De lauwertak is een eerbetoon aan de slachtoffers.

Wijziging
De tak is in 1935 aan het monument toegevoegd.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het 'Monument voor Gevallen Vliegers' in Soesterberg (gemeente Soest) is opgericht ter nagedachtenis aan alle militairen van de Koninklijke Landmacht die door oorlogshandelingen zijn gesneuveld.

Soesterberg is het oudste vliegveld in Nederland. In 1910 richtte de automobielfirma Verwey en Lugard uit Den Haag een heideveld nabij Soesterberg in als vliegterrein. De Nederlandse luchtvaartpionier en vliegtuigconstructeur Frits Koolhoven bouwde hier zijn 'Heidevogel', het eerste Nederlandse vliegtuig. Op 16 april 1913 tekende koningin Wilhelmina het Koninklijk Besluit nr. 29, waarbij met ingang van 1 juli 1913 de Militaire Luchtvaart Afdeling werd opgericht. Vliegbasis Soesterberg werd hiermee 'de Bakermat van de Koninklijke Luchtmacht'.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het vliegveld verwoest. Pas op 15 augustus 1951 was de basis weer operationeel. Na de oorlog werden nieuwe startbanen aangelegd en verrezen er grote hangars. Ook nu nog wordt er gebouwd. Soesterberg werkt aan de vervolmaking, geheel in overeen stemming met de wapenspreuk van de basis, 'Principia perficimus'.

Oprichting
Dit oudste monument van de Militaire Luchtvaart is opgericht ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van de Luchtvaartafdeling (LVA). De bronzen lauwertak was in 1935 een geschenk van kapitein Willem Versteegh, één van de allereerste Nederlandse militaire vliegers. In de Tweede Wereldoorlog is de adelaar van de zuil gehaald om te voorkomen dat hij in handen van de bezetter zou vallen. Tijdens de bezetting is de zuil ernstig beschadigd. Na de bevrijding is het gedenkteken met spoed gerestaureerd, omdat op 1 juli 1948 de Militaire Luchtvaart haar 35-jarig bestaan vierde. Beeldhouwer Dick Stins ontwierp een nieuwe adelaar, op basis van een opgezette koningsadelaar. De oorspronkelijke adelaar werd in 1956 bij de verhuizing van de luchtmachtstaf naar Den Haag, boven de hoofdingang geplaatst.

Onthulling
Het monument is onthuld op 30 juni 1923 door de chef van de Generale Staf, luitenant-generaal M.D.A. Forbes Wels.

Bij het monument in Soesterberg wordt tegenwoordig elke jaar op 4 mei de dodenherdenking gehouden. Op 1 juli herdenkt de Koninklijke Luchtmacht haar gevallenen met de nadruk op de luchtmachters die in het voorafgaande jaar overleden.

Locatie
Het monument is geplaatst op de voormalige vliegbasis Soesterberg die nu dienst doet als Nationaal Militair Museum aan de Verlengde Paltzerweg te Soesterberg (gemeente Soest). Hier bevindt zich ook het 'Monument voor Gefusilleerde Verzetsmensen'. Het terrein is vrij toegankelijk en goed toegankelijk voor mindervaliden.

Bronnen

  • Sta een ogenblik stil... Monumentenboek 1940/1945, Wim Ramaker en Ben van Bohemen. (Kampen, Uitgeversmaatschappij J.H. Kok Matrijs, 1980). ISBN 90 242 0185 3;
  • Koninklijke Stichting Defensiemusea.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

We waren eigenlijk van het begin af aan kansloos

Hans Hellendoorn (1918), Soesterberg - Utrecht

Het duurt maar kort. Van 10 tot 14 mei 1940. Een paar verkenningsvluchten voert Hans Hellendoorn (1918) uit boven de Grebbelinie en boven Rotterdam. Dan geeft Nederland zich over. Hellendoorn vertelt hoe ze in 1939 geen oorlog verwachtten, maar er wel op voorbereid wilden zijn. Nadat Nederland zich heeft overgegeven is hij verantwoordelijk voor het inzamelen van wapens. Nu is hij één van de drie vliegeniers die nog in leven zijn van de veertig die samen zijn opgeleid in de jaren dertig. Elk jaar komen ze bij elkaar bij de herdenking bij het Monument voor Gevallen Vliegers.

 

Productie: Interakt; tekst: Marleen Wegman-Qualm (redactie Checkpoint)


Waarnemersopleiding

Als zoon van een marine-officier wilde Hans Hellendoorn na zijn eindexamen in 1937 graag bij de marine. Hij werd afgekeurd en kwam in plaats daarvan bij de infanterie, mortiercompagnie nr. 23 in Kampen. Daar werden later vrijwilligers gevraagd voor de waarnemersopleiding in Soesterberg. Hellendoorn werd goedgekeurd. In de open toestellen die destijds in de militaire luchtvaart werden gebruikt was de waarnemer de commandant van het toestel. Hij zat achter de piloot, bediende de mitrailleur en was verder verantwoordelijk voor de fotografie, navigatie, bommen gooien, en dergelijke.

Verdediging van de Betuwe
"Als reserve tweede luitenant waarnemer moest ik me op 9 april 1939 melden op het vliegveld Gilze en Rijen. We maakten oriëntatievluchten en voerden opdrachten uit. Op de Harskamp oefenden we overboord schieten. We verwachtten geen oorlog, maar we wilden er wel op voorbereid zijn. Uiteindelijk werd mijn eenheid, de derde verkenningsgroep van het tweede luchtvaartregiment, verantwoordelijk voor de verdediging van de Betuwe, en wel de lijn Rhenen-Kesteren-Ochten."

Kansloos
"We waren eigenlijk van het begin af aan kansloos. Met moeite haalden we met onze Fokkertoestellen 280 kilometer per uur. De Duitse gevechtsvliegtuigen kwamen vol gas op 450 kilometer per uur. Dus daar konden we niet tegen op. Dat Nederland daadwerkelijk in oorlog was hoorden we van collega-vliegers. Er was een gebrekkige communicatie. Er gingen wel heel veel geruchten. Zo zou vliegveld Valkenburg al zijn ingenomen."

Nederlandse verkenningsvluchten
"De tweede oorlogsdag, 11 mei 1940, moesten we verkenningsvluchten uitvoeren boven de Grebbelinie. Vanaf Zeist vlogen we op zo'n honderd meter hoogte, over onze eigen troepen. Die troepen begonnen bij voorbaat te schieten en hebben vervolgens een eigen toestel neergehaald. De communicatie in die dagen was uitermate knullig. De dag daarna, 12 mei, werd een verkenningsvlucht uitgevoerd in de omgeving van Rotterdam om te kijken hoe het zat met de vijandelijke infanterie en artillerie. We hebben niets gevonden. Wel zijn er wat bommen afgeworpen op plaatsen waar stellingen zouden kunnen zijn."

Inleveren van wapens
"Op 14 mei 1940 werden nog verkenningsvluchten uitgevoerd, maar om vijf uur 's middags kwam het bericht dat de wapens moesten worden neergelegd. Daarna kregen we opdracht om alles te vernietigen. Even later werd dat weer ingetrokken, maar in de tussentijd waren een paar collega's 'm al gesmeerd, richting Zeeland en van daaruit naar Engeland. Ik was verantwoordelijk voor het inleveren van de Nederlandse wapens. Ik had een eigen wapen; dat heb ik gehouden en daarnaast heb ik nog een tweede wapen in m'n zak gestoken. Mijn eigen wapen is na de oorlog onwerkzaam gemaakt. Het tweede wapen heb ik, met munitie, aan het verzet gegeven. En ik weet dat met dat wapen later ook nog iemand is doodgeschoten."

Monument voor álle luchtvarenden
"We zijn nog maar met ons drieën over van onze waarnemersopleiding. Maar nog ieder jaar komen we bijeen bij het 'Monument voor Gevallen Vliegers' op de vliegbasis Soesterberg. Het is voor mij altijd een monument geweest voor alle luchtvarenden. En ik denk dat de meeste mensen in de militaire luchtvaart daar zo over denken. Het maakt niet uit of je een vlieger bent of een loadmaster of een monteur. Je werkt met z'n allen aan dezelfde klus."

We waren eigenlijk van het begin af aan kansloos

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht