Adopteer een monument

Herdachte groepen: Vervolgden Nederland
Ontwerper: Hilde Meeus (1980), Celine Wouters (1980)
Onthulling: 11 september 2007
Adopteer dit monument.

Amsterdam, 'Monument voor Gedeporteerde Joden' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, 'Monument voor Gedeporteerde Joden' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, 'Monument voor Gedeporteerde Joden' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, 'Monument voor Gedeporteerde Joden' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, 'Monument voor Gedeporteerde Joden' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, 'Monument voor Gedeporteerde Joden' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, 'Monument voor Gedeporteerde Joden' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, 'Monument voor Gedeporteerde Joden' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, 'Monument voor Gedeporteerde Joden' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)

Het monument

Vorm en materiaal
Het 'Monument voor Gedeporteerde Joden' in Amsterdam bestaat uit 65 betonnen tegels die in een lange lijn in het trottoir zijn aangebracht. Er liggen 66 verschillende teksten, die allemaal één tekst als vertrekpunt hebben gehad. Het betrof een tekst uit een geschiedenisboek die in twee zinnen samenvat wat er op het plein gebeurd is. We hebben 66 mensen gevraagd deze tekst te onthouden en zo nauwkeurig mogelijk uit het hoofd op te schrijven. Je zou zeggen dat het gemakkelijk is zo'n kleine tekst te reproduceren. Maar de teksten die de makers terugkregen, bevatten veel herformuleringen, leemtes, vraagtekens, en (spel)fouten. Sommige waren langer dan het origineel, doordat er kennis en herinneringen aan waren toegevoegd, andere waren veel korter. Deze teksten zijn naar het aantal gebruikte lettertekens geordend en, elk op een eigen tegel, in een lijn gelegd die het wegglijden van de geschiedenis, de kwetsbaarheid van herdenken, symboliseert. Men hadden ook een tegel kunnen neerleggen met alleen de originele tekst. Maar de makers wilden de geschiedenis niet afsluiten met een plakkaat waarop staat "Dit is hier gebeurd". Herdenken, stilstaan bij wat er is gebeurd, is iets dat plaatsheeft in het nu.

Teksten
Een aantal van de reacties luidt:

'HET ADAMA SCHELTEMAPLEIN
WAS IN DE OORLOGSJAREN HET CEN-
TRUM VAN DE NAZI-TERREUR JEGENS
DE AMSTERDAMSE JODEN. OP HET
PLEIN WERDEN IN DE OORLOG DE
'CENTRAL AUSSTELLE FÜR JÜDEN-
VERFOLGUNG' EN DE 'SICHERHEITS-
DIENST' IN SCHOOLGEBOUWEN
ONDERGEBRACHT.'

'TIJDENS DE TWEEDE WERELDOORLOG
WAS HET ADAMA SCHELTEMA PLEIN
BOLWERK VAN NAZI-ACTIVITEITEN.
IN TWEE SCHOLEN DIE AAN HET
PLEIN GRENSDEN WAREN DE ZEKER-
HEIDSDIENST EN DE DIENST DIE
VERANTWOORDELIJK WAS VOOR HET
EXPORTEREN VAN JODEN ONDERGE-
BRACHT.'

'EEN HISTORISCH BELADEN PLEIN,
HEEFT IETS MET VERVOLGING VAN
DE JODEN IN DE 2E WERELDOORLOG
TE MAKEN. AAN DIT PLEIN WAREN
SCHOLEN GEVESTIGD WAARIN DE
VERVOLGING WERD GEREGELD EN MIS-
SCHIEN OOK WEL HET OP TRANSPORT
STELLEN VAN JODEN NAAR KAMPEN
WERD GECONTROLEERD. AL NA ENIGE
MINUTEN KAN IK ME DIE DUITS-
TALIGE TERMEN MET HUN BETEKENIS
NIET MEER HERINNEREN.'

'OP HET ADAMA SCHELTEMAPLEIN
WAREN TWEE INSTITUTEN TIJDENS
DE OORLOG GEVESTIGD DIE TOT
DOEL HADDEN DE JODEN HET LEVEN
ONMOGELIJK TE MAKEN. IN DEZE
TWEE INSTITUTEN WERDEN ACTIVI-
TEITEN ONTPLOOID OM DE JODEN
OVERAL TE GOOIEN (AUSWANDEREN)
EN OP ANDERE MANIER HUN LEVEN
TE BEKNOTTEN.'

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het 'Monument voor Gedeporteerde Joden' in Amsterdam herinnert aan de ruim 18.000 Joden die vanuit twee schoolgebouwen aan het Adama Scheltemaplein op transport werden gesteld naar concentratiekampen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was in het voormalige pand van de meisjes-HBS in de Euterpestraat, bestaande uit twee gebouwen, het hoofdkwartier van de Nederlandse afdeling van de Duitse Sicherheitsdienst (SD) en de 'Zentralstelle für Jüdische Auswanderung' gevestigd. Vanuit dit hoofdkwartier werd de deportatie van Joden georganiseerd. Ook werden hier verzetsmensen verhoord en gemarteld.

Op zondag 26 november 1944 werden de twee gebouwen gebombardeerd. 24 Typhoons van de Engelse Royal Air Force (RAF) voerden een aanval in duikvlucht uit. Hierbij werden dertig woonhuizen getroffen. Er vielen 69 doden, waarvan slechts vier SD'ers. De 'Zentralstelle' werd half verwoest. Het SD-hoofdkwartier liep dermate schade op dat de SD naar hotel Apollofirst (aan de Apollolaan) moest verhuizen.

Al in mei 1945 kreeg de Euterpestraat een nieuwe naam en werd vernoemd naar de verzetsman Gerrit van der Veen. De naam Euterpestraat was in de oorlog te veel verbonden geraakt met terreur en onderdrukking.

Initiatief
Buurtbewoonster mevrouw Loonstein, zelf getuige van de gruwelijkheden, diende een verzoek in voor een blijvende herinnering toen zij hoorde dat het plein op de schop ging. Stadsdeel Oud-Zuid willigde de wens in.

Onthulling
Het monument is onthuld op 11 december 2007 door stadsdeelwethouder Eddy Linthorst en vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap.

Locatie
Het monument is aangebracht in het trottoir van het Adama Scheltemaplein, tegenover de Gerrit van der Veen College aan de Gerrit van der Veenstraat in Amsterdam.

Bronnen

Voor meer informatie
Publicatie De laatste huzaar - Verzet zonder kogels van Tonny van Renterghem, hoofdstuk dertien Bommen op de Euterpestraat (Conserve, 2010). ISBN 978 90 5429 294 4.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht