Adopteer een monument

Herdachte groepen: Verzet Nederland
Adopteer dit monument.
Dit monument is in schooljaar 2017-2018 geadopteerd door Kindcentrum Rivierenwijk.

Deventer, 'Twentolmonument' (foto: Lex vB)

Het monument

Vorm en materiaal
Het 'Twentolmonument' in Deventer is een bakstenen gedenkmuur, waarop een uit rode tegels opgebouwde gedenkplaat is aangebracht. Voor de muur staat een bloembak. Aan de rechtervoorzijde van de muur is een tweede, zwarte plaquette geplaatst.

Tekst
De tekst op de rode gedenkplaat luidt:

'IN MEMORIAM

CORNÉLIA VAN BAALEN BOSCH
J W W VAN BAALEN
J J BENNEBROEK EVERTSZ
D J BRUGGEMAN
H E R O ENGELS
J H L VAN GENNEP LUHRS
M WOERTMAN

DEVENTER 10 APRIL 1945'

De tekst op de zwarte plaat luidt:

'OP DE DAG VAN DE BEVRIJDING VAN DEVENTER, 10 APRIL 1945, WILDEN JONGE VERZETSSTRIJDERS DE BRUGGEN OVER DE IJSSEL EN DE HAVENS VOOR DE BEVRIJDERS VEILIG STELLEN. TWEE VAN HEN KWAMEN OM IN HUN SCHUILPLAATS, HET GEBOUW "TWENTOL". VIJF WERDEN HIERHEEN GEVOERD EN GEFUSILLEERD. DIT MONUMENT EN DE TREURWILG ERNAAST VORMEN EEN EERBIEDIGE HERINNERING AAN HUN LEVEN EN STERVEN. RESPECT VERDIENT EVENEENS DE DUITSER ERNST GRÄWE, DIE WEIGERDE AAN DE EXECUTIE DEEL TE NEMEN EN WIENS LEVEN HIER EEN GEWELDDADIG EINDE VOND.'

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het 'Twentolmonument' in Deventer is opgericht ter nagedachtenis aan zeven verzetsstrijders die op 10 april 1945 door de bezetter zijn gefusilleerd. Het monument is tevens een eerbetoon aan de Duitse soldaat Ernst Gräwe, die weigerde aan de executie van de verzetsstrijders deel te nemen en wiens leven hier een gewelddadig einde vond.

De namen van de zeven slachtoffers luiden: Corry van Baalen, Jos van Baalen, Derk Jan Bruggeman, Jaap Bennebroek Evertsz, Harry Engels, Jan van Gennep Luhrs en Martinus Woertman.

Tijdens de bezettingsjaren bestond de verzetsbeweging in Deventer voor een groot deel uit jonge studenten van de toenmalige Tropische landbouwschool. Acht van hen hadden zich in april 1945 in een magazijn met olieproducten van de Twentol Smeerolie-Industrie verschanst met als doel één van de bruggen over het Overijssels kanaal, die ter hoogte van de huidige noordelijke brug over de Prins Bernhardsluis, te verdedigen. Men ging ervanuit dat de Canadese troepen deze brug zouden gebruiken om Deventer te bevrijden.

In de nacht van 9 op 10 april 1945 raakten de verzetsstrijders in een vuurgevecht met een aantal Duitse soldaten bij de brug. Hierdoor ontstond er een grote brand in het Twentol magazijn. Twee verzetsstrijders kwamen hierbij om het leven, één wist te ontsnappen en is gevlucht, vijf zijn die ochtend door de Duitse soldaten afgevoerd. Die middag, slechts een half uur voor de bevrijding van Deventer, zijn zij op de Snippeling in Deventer gefusilleerd. Achteraf is gebleken dat de Canadese troepen nooit van plan waren geweest om Deventer via de bewuste brug over het Overijssels kanaal binnen te vallen.

Voor de zeven gesneuvelde verzetsstrijders is een grafmonument opgericht, op de plaats waar zij gezamelijk begraven zijn, op de Algemene begraafplaats aan de Raalterweg in Deventer. Hier is tevens een ander lid van de verzetsgroep, L.H.Z. (Zeger) baron van Boetzelaer, begraven. Van Boetzelaer sneuvelde eerder, op 21 december 1944, in een vuurgevecht met een Duitse patrouille.

Locatie
Het monument staat aan de Snipperlingsdijk, bij het Twentolplein in Deventer.

Bron

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Uit mijn zolderraam zag ik hoe ze de mensen doodschoten

Cor Bats (1933), Deventer - Overijssel

Begin april 1945. De Canadese bevrijders naderen Deventer. Een verzetsgroep van studenten bevindt zich in de Twentol smeeroliefabriek. Vanaf dat punt moeten ze voorkomen dat de Duitsers een brug opblazen. Duitse soldaten nemen de fabriek onder vuur en leiden vijf verzetsstrijders naar een speeltuin waar ze worden gefusilleerd. Met hen ook een Duitse soldaat, die weigert aan de moordpartij mee te doen. De twaalfjarige Cor Bats (1933) ziet het vanuit een zolderraam gebeuren. 'Moordenaars', schreeuwde mijn vader, maar niemand deed wat. Het Twentolmonument herinnert aan dit drama.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel

Communist

"Ik was de oudste in ons gezin met vijf kinderen. Mijn vader had samen met drie broers een drukkerij in Zutphen. In de crisistijd stapte hij eruit, om verslaggever voor De Waarheid te worden. Wij vertrokken toen naar Purmerend. Mijn vader was communist. Hij werd gearresteerd en op transport gesteld naar Frankrijk. Omdat we nergens anders terecht konden, ging mijn moeder met ons naar Deventer, waar we samen met mijn oma en haar pro-Duitse man in een huis kwamen te wonen. Dit boterde niet echt. Mijn vader moest aan de Franse kust hakenkruisen op Duitse boten schilderen. Begin '45 kwam hij thuis, omdat hij ernstig ziek was."

Stelen op het spoorwegemplacement
"Ik ging er als oudste vaak op uit om eten bij elkaar te scharrelen. Van lieverlee werd ik er steeds handiger in om dingen te jatten. Bij het spoorwegemplacement van Deventer kwamen de goederentreinen met de bevoorrading van de twee Duitse kazernes aan. Met een onderstel van een kinderwagen ging ik vlees en groente stelen of kolen rapen. Ik had in een stilstaande circuswagen een schuilplaats gemaakt, waarin ik wachtte tot de kust vrij was. Een paar keer werd ik gesnapt en kreeg ik klappen van de Duitsers. Op zeker moment verdachten ze me ervan dat ik geweren gestolen had. Ze zetten me tegen de muur van een kolenloods en een Duitser ging met een geweer tegenover me staan. Toen hij aanlegde dacht ik dat mijn laatste uur geslagen had. Hij schoot niet en met een schop onder mijn kont kwam ik er vanaf."

Moordenaars
"In ons huis was een kelder, waarin we schuilden als er gevaar dreigde. Ook die tiende april 1945. We wisten dat de Canadezen in de buurt van Deventer waren en mijn zusje ging op zolder poolshoogte nemen. Ze riep dat er veel mensen in de speeltuin waren. Toen gingen wij ook naar boven. Ik zag dat er vijf mensen met hun handen op hun hoofd voor een hek werden gezet. Mijn vader wist wat er ging gebeuren en hij raakte buiten zinnen. Hij schreeuwde door het open raam 'moordenaars'. Iedereen rende naar beneden, omdat ze het niet wilden zien. Mijn vader viel van de trap en bleef bewusteloos liggen."

Weet niet waarom
"Ik bleef alleen achter op zolder. Ik moest blijven kijken en ik weet nog steeds niet waarom. Er werd een jonge Duitse soldaat aangewezen om in het vuurpeloton te gaan staan. Hij weigerde. De commandant trok zijn pistool en nam de jongen mee achter een muur. Dat kon ik niet zien, maar ik hoorde het schot. Ik zag hoe het lichaam van die soldaat op een kruiwagen langs de mensen van Twentol werd weggereden."

Beeld
"De andere soldaten schoten wel. De hoofden van de slachtoffers klapten opzij. Ik had al heel wat meegemaakt bij het spoorwegemplacement, maar ik had nog nooit gezien dat mensen werden doodgeschoten. Dat beeld is mijn hele leven voorbij gekomen. De commandant liep nog langs ze en gaf een genadeschot. Daarna wandelden de Duitsers weg. Ze lieten de slachtoffers op een hoop liggen. Een van de vijf was niet dood. Hij bewoog een arm. Bewoners van de huizen achter de speeltuin kwamen aanrennen en ze brachten hem naar het ziekenhuis. Hij ging onderweg toch dood. Net op dat moment kwamen de eerste Canadezen aanrijden op de dijk. Een grote donkere soldaat stak zijn hoofd door een kelderraampje. Ik had nog nooit donkere mensen gezien."

Waar waren ze tijdens de executie?
"De hele buurt kwam naar buiten. De zogenaamde moffenmeiden - vrouwen die een relatie hadden gehad met een Duitser - werden naar een kruispunt gesleurd en hun hoofden werden kaalgeschoren. Een afschuwelijk gezicht. Ik herinner me ook dat er plots overal leden van het verzet met geweren op straat waren en ik vroeg me onmiddellijk af waarom zij niet eerder tevoorschijn waren gekomen. Wij wisten dat er verschillende mensen in de buurt bij de ondergrondse waren. Waar waren die tijdens de executie? Nog altijd vraag ik me af of niemand had kunnen voorkomen dat deze mensen werden doodgeschoten. Met een pistool kon je niets beginnen, maar wat als mijn vader een machinegeweer had gehad?"

Dat gaat nooit meer over
"De zeven slachtoffers van het Twentoldrama zijn begraven op de begraafplaats aan de Raalterweg. Op 4 mei worden nog altijd bloemen op het grafmonument gelegd. 's Avonds gaat de stille tocht langs het monument aan de Snipperlingsdijk dat staat op de plek van de executie. Op het bakstenen monument staan de namen van de vermoorde verzetsstrijders. Voor de moedige Duitse weigeraar Ernest Gräwe is een speciale plaquette aangebracht. Rond 10 april komt alles altijd weer boven. Dat gaat nooit meer over."

Het Twentoldrama: Begin april 1945 zijn de Canadezen dichtbij Deventer. De verzetsgroep rond Jan van Gennep Luhrs bevindt zich in de smeeroliefabriek Twentol in Deventer. De acht jonge verzetsstrijders, studenten van de Landbouwschool, moeten voorkomen dat de Duitsers de brug over de Prins Bernardsluizen opblazen. Op de vroege ochtend van 10 april stuit één van de verzetsstrijders bij een ronde door het gebouw op een Duitse Wehrmachtkorporaal. In een handgemeen waarin ook geschoten wordt lukt het Gerard Verhoeven, de enige die erin slaagt te vluchten en het Twentoldrama uiteindelijk overleeft, om de Duitser te overmeesteren. Die smeekt om zijn leven en belooft niets te verraden. Verhoeven laat de Duitser gaan en hoopt zo te voorkomen dat andere Duitsers hem na het horen van het schot te hulp komen.

Twintig minuten later neemt de Wehrmacht de Twentolfabriek onder vuur. De leider van de verzetsgroep, Van Gennep Luhrs, wordt al snel dodelijk getroffen. Omwonenden zien hoe rond het middaguur Duitse soldaten de fabriek binnendringen en even later met vier mannen en een vrouw naar buiten komen. Het vijftal wordt onder begeleiding van twee bewapende Duitsers richting een speeltuin gevoerd. Een jonge Duitse soldaat, Ernest Gräwe, weigert in het vuurpeloton plaats te nemen. Hij wordt ter plekke doodgeschoten. De vijf verzetsstrijders worden gefusilleerd. Het zijn Harry Engels, Jaap Bennebroek Evertsz, Martinus Woertman, Joost Westland van Baalen en Corry Bosch. Joost en Corry waren net getrouwd. Een week later blijkt dat Derk Jan Bruggeman ook al tijdens de gevechten rond de fabriek is omgekomen. Pas dan wordt zijn verkoolde lichaam gevonden.
Uit mijn zolderraam zag ik hoe ze de mensen doodschoten

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht