Adopteer een monument

Herdachte groepen: Burgerslachtoffers, Vervolgden Nederland
Ontwerper: Wigger Bierma (1958)
Onthulling: 6 juni 2007
Adopteer dit monument.

Doetinchem, 'Joods monument' (Foto: Marco Mogendorff)
Doetinchem, 'Joods monument' (Foto: Marco Mogendorff)
Doetinchem, 'Joods monument' (Foto: Marco Mogendorff)
Doetinchem, 'Joods monument' (Foto: Merel Holleboom/NKvB)

Het monument

Vorm en materiaal
Het 'Joods monument' in Doetinchem is een plein met vier kastanjebomen en negen met graniet afgedekte plantgaten. Het plein heeft een verhoogde ligging en wordt omkaderd door een natuurstenen rand waarin een tekst is aangebracht. Deze tekst vermeldt de geschiedenis van de joodse medeburgers. Er wordt verwezen naar joodse Doetinchemers die bijvoorbeeld een winkel hadden of een functie in het openbare leven vervulden. Ook wordt verwezen naar gebouwen die van belang waren voor de joodse gemeenschap, zoals de synagoge in de Waterstraat.

Symboliek
De Arnhemse ontwerper Wigger Bierma wilde een monument ontwerpen dat 'niet zozeer gekenmerkt wordt door een zwaarbeladen oorlogssymboliek, maar dat op heldere, aansprekende wijze de herinnering aan de verdwenen joodse gemeenschap levend houdt.' Het 'Joods monument' is verklarend van aard. De vier kastanjebomen symboliseren de ongeveer 56 Doetinchemse joden die de oorlog overleefden. De negen plantgaten staan voor de 124 joodse medeburgers die niet meer terugkeerden. Ontwerper Bierma merkte op dat van elke dertien Doetinchemse joden er negen de oorlog niet overleefden. Die verhouding heeft hij verwerkt in het monument. Van de dertien plantgaten zijn er daarom negen afgedekt. 'Door de rol die de bomen spelen, gaat het monument uiteindelijk over groei, hoewel de dood van 124 Doetinchemse joden opgeroepen wordt, verwacht ik dat het monument levend zal zijn', aldus Bierma.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het 'Joods monument' in Doetinchem is opgericht ter nagedachtenis aan de 124 joodse dorpsgenoten die tijdens de bezettingsjaren door oorlogshandelingen zijn omgekomen.

Oprichting
De oprichting van het gedenkteken was een initiatief van de heer Jan Berends van de Historische Vereniging Deutekom. Hij was van mening dat het een gemis was dat er in Doetinchem, afgezien van de joodse begraafplaats, niets meer herinnerde aan de joodse gemeenschap. Via de Historische Vereniging Deutekom werd er een speciaal comité opgericht dat geld inzamelde.

Onthulling
Het monument is onthuld op 6 juni 2007 door hoofdrabbijn Jacobs.

Locatie
Het monument bevindt zich op het plein aan de Boliestraat te Doetinchem.

Bron
De Gelderlander van 24 en 25 april 2007.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

In deze tijd moet je dingen uitleggen

Wigger Bierma (1958), Doetinchem - Gelderland

Het Joods monument in Doetinchem is een plein met vier kastanjebomen en dertien plantgaten. Vier zijn er open en negen met graniet afgedekt. Om het verhoogde plein loopt een natuurstenen rand. Daarin staan de verhalen van Joodse Doetinchemers. Na 1940 is er niemand van de Joodse gemeenschap meer over. Geen monument met zwaarbeladen oorlogssymboliek, maar een die jongeren van nu aanspreekt. De Arnhemse ontwerper Wigger Bierma (1958) vertelt waarom hij gekozen heeft voor een verhaal dat kil de werkelijkheid weergeeft.

door Anita van Stel

Geen zwaarbeladen oorlogssymboliek 

"Het monument mocht niet bol staan van zwaarbeladen oorlogssymboliek, maar moest op een heldere manier verhalen over de Joodse Doetinchemmers. Als grafisch ontwerper kon ik daar wel wat mee. De andere uitgangspunten waren "vier bomen" en "het Bolieplein". In 1940 woonden er 180 Joden in Doetinchem. Slechts 56 hebben de oorlog overleefd. De vier kastanjebomen staan voor deze overlevenden. Verhoudingsgewijs zou 'negen' dan het equivalent zijn van de 124 vermoorde Joodse mensen. Of simpeler gezegd, van elke dertien Joden hebben negen de oorlog niet overleefd. Die verhouding heb ik verwerkt in het monument."

Een verschrikkelijk diagram
"Het plein is verhoogd om het verschil tussen plein en omgeving te laten zien. De plantgaten met gietijzeren roosters om de kastanjebomen zijn stedelijke park-elementen. Er zijn dertien van zulke plantgaten die negen keer zijn afgedekt met een schijf graniet. Er zit als het ware een deksel op. De negen cirkels zijn willekeurig over het plein gestrooid, in een decoratief patroon waarbij je in eerste instantie denkt "niets aan de hand". Als je vervolgens de moeite neemt de tekst op de natuurstenen omkadering te lezen, dringt tot je door dat de negen cirkels een verschrikkelijk diagram vormen."

Je moet dingen uitleggen
"Het monument moest meer zijn dan een vingerwijzing. Voor huidige en komende generaties is de Tweede Wereldoorlog ver van hun bed. De meeste oorlogsmonumenten zijn terughoudend met namen, data en teksten in de trant van "zij die gevallen zijn". Typisch een taal voor wie de oorlog heeft meegemaakt. Nu moet je iets maken voor de generatie die het niet uit eigen ervaring of uit mondelinge overlevering heeft meegekregen. Je moet dingen uitleggen. Jan Berends heeft in het tijdschrift van de Historische Vereniging Deutekom, mijn opdrachtgever, beschreven hoe het drama van de joodse gemeenschap zich in de oorlogsjaren in Doetinchem heeft afgespeeld. Dat was het startpunt voor de tekst van het monument."

De tekst over 19 stenen

"De stenen rand bestaat uit vijftig grijze granieten elementen van 40 cm breed. Het graniet komt uit China en is weerbestendig. De tekst heb ik verdeeld over negentien stenen. Tegenwoordig kunnen letters heel eenvoudig met een machine worden gefreesd zodat langere teksten in steen geen kostenprobleem hoeven te zijn. Ik koos voor een bestaande Nederlandse letter, de Lexicon van Bram Does, en vulde de letters met zwarte, krimpvrije kunsthars."

Kille werkelijkheid
"Nederland kende het hoogste percentage afgevoerde Joden. Dat was in Doetinchem niet anders. De gehele Nederlandse infrastructuur stond ten dienste van de bezetter en veel landgenoten hebben enthousiast meegewerkt. Ik wilde geen treurig verhaal afsteken, maar in de plaats daarvan de kille werkelijkheid weergeven. Uit het artikel van Jan Berends heb ik stukken geknipt die Paul van der Lee heeft geredigeerd. Het is een feitelijk chronologisch verhaal geworden, waarmee het drama onherroepelijk binnenkomt. Een voorbeeld op steen 15: 'In april kregen de overgebleven Joodse families bericht dat ze zich zo snel mogelijk moesten melden in Vught, van waaruit ze op transport werden gesteld. Eind juli was het laatste Joodse gezin uit Doetinchem verdwenen'."

Onbegrijpelijk en ingewikkeld

"De reacties op het monument zijn positief. Voor de omwonenden is het plein niet wezenlijk veranderd. Het is letterlijk laagdrempelig. Mensen staan erbij stil en lezen de tekst. Lezen is heel toegankelijk. Anders dan bij een beeld of een symbool, dat je meteen moet plaatsen en overdenken, is het lezen zelf al een vertraging. De inhoud bereikt je woord voor woord. Ik vraag me nog steeds af hoe het kan dat mensen een gele ster opplakten en met hun koffer op de trein stapten. Onbegrijpelijk en ingewikkeld. Mensen hebben het laten gebeuren. Maar hoewel we nu veel beter geïnformeerd kunnen zijn dan destijds, ben ik bang dat deze geschiedenis zich zomaar zou kunnen herhalen. Daarin zullen dan weer andere groepen mensen als afval worden beschouwd. Daarom is het goed dat er monumenten zijn als het plein aan de Boliestraat. Om ons te herinneren hoe het verkeerd kan gaan."

In deze tijd moet je dingen uitleggen

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht