Adopteer een monument

Herdachte groepen: Vervolgden Nederland
Ontwerper: Harry Meek
Onthulling: 28 februari 1960
Adopteer dit monument.

Apeldoorn, monument aan de synagoge (foto: Jan van den Heuvel)
Reliëf van Issachar als de ezel (foto: J. Reitsma)
Reliëf van Efraim als een vruchtbare tak (foto: J. Reitsma)
Reliëf van Naftali als de hinde (foto: J. Reitsma)
Reliëf van Dan als de slang (foto: J. Reitsma)
Reliëf van Zebulon als een schip (foto: J. Reitsma)
Reliëf van Benjamin als de wolf (foto: J. Reitsma)
Reliëf van Ruben als opgaande zon bij de zee (foto: J. Reitsma)
Reliëf van Gad met tenten (foto: J. Reitsma)
Reliëf van Levi als de kohaniemkan (foto: J. Reitsma)
Reliëf van de menora (foto: J. Reitsma)
Reliëf van Aser als de olijfboom (foto: J. Reitsma)
Reliëf van de stenen tafelen (foto: J. Reitsma)
De synagoge in 1941 (bron: J. Reitsma)
Reliëf van Manasse als een palmboom (foto: J. Reitsma)

Het monument

Vorm en materiaal
Het monument aan de synagoge in Apeldoorn bestaat uit veertien uitgeholde reliëfs die in de voorgevel en in de beide zijgevels van het gebouw zijn aangebracht. In de voorgevel zijn een afbeelding van de menora en van de stenen tafelen aangebracht.

Symboliek
De symbolen van de twaalf stammen zijn verdeeld over de reliëfs op de drie gevels. Deze zijn als volgt uitgebeeld: Ruben is de opgaande zon bij de zee, Levi is de kohaniemkan, Juda is de leeuw, Zebulon is een schip, Issachar is de ezel, Dan is een slang, Gad de krijger heeft tenten, Aser is de olijfboom, Naftali is de hinde, Efraïm is een vruchtbare tak, Manasse is een palmboom en Benjamin is een wolf.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het monument aan de synagoge in Apeldoorn is opgericht ter nagedachtenis aan de joodse medeburgers die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter zijn gedeporteerd en omgebracht.

In de nacht van 1 op 2 augustus 1941 staken NSB’ers de synagoge aan de Paslaan in brand. Hierbij werd het gebouw grotendeels verwoest. De meeste wetsrollen, veel kerksieraden en enkele glas-in-loodramen konden worden gered. De brand bleek het startsein voor de gewelddadige vervolging van de joden in Apeldoorn.

In oktober 1941 werden tijdens een totaal onverwachte bliksemactie van de bezetter de eerste joden uit Apeldoorn weggevoerd. Dertien joden werden op transport gezet naar het Oostenrijkse concentratiekamp Mauthausen. Vanaf april 1942 moesten joden een davidster op hun kleren dragen. Dit maakte het traceren en oppakken van joodse inwoners eenvoudiger. In november 1942 werden 67 joden uit Apeldoorn op transport gesteld naar het doorgangskamp Westerbork. Op 20 januari 1943 vertrokken 33 gezinnen naar het vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau, samen met joodse patiënten en personeelsleden van de psychiatrische inrichting 'Het Apeldoornsche Bosch' (in totaal ruim 1200 mensen). Eind maart 1943 werden zeven joden naar Vught en acht naar Westerbork gedeporteerd. In Apeldoorn keerden na de bevrijding omstreeks 150 joden terug. Circa 1450 Apeldoornse joden hebben de oorlog niet overleefd.

Na de oorlog hield de kleine joodse gemeente sjoeldiensten in woonhuizen en ook in het kerkgebouw van de remonstranten aan de Paslaan. Pas in 1959 begon men, met steun van het rijk, aan de bouw van de nieuwe synagoge. In het ontwerp zijn enkele van de oude glas-in-loodramen verwerkt. Bijzonder is dat men gebruik kon maken van de wetsrollen en kerksieraden die de oorlog overleefd hadden.

Oprichting
Het toevoegen van het monument aan de nieuwe synagoge was een initiatief van de toenmalige burgemeester Des Tombe. Deze stelde de benodigde financiën beschikbaar opdat er een herinnering aan de tijdens de bezetting omgekomen Apeldoornse joden in de synagoge aanwezig zou zijn.

Onthulling
Op 28 februari 1960 werd de sjoel, en daarmee ook het monument, ingewijd.

Locatie
Het monument bevindt zich aan de gevel van de synagoge aan de Paslaan te Apeldoorn.

Bronnen

  • De heer Jan Heerze;
  • De heer Jelle Reitsma;
  • www.apeldoornendeoorlog.nl;
  • Apeldoorn '40-'45, het verhaal achter de Apeldoornse oorlogsmonumenten van Jan Heerze en Jelle Reitsma (Apeldoorn, 2006);
  • De Joodse Gemeente en het Apeldoornsche Bosch te Apeldoorn van S. Laansma (Zutphen, 1979).

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht