Adopteer een monument

Herdachte groepen: Burgerslachtoffers, Vervolgden Nederland
Onthulling: 1995
Adopteer dit monument.

Apeldoorn, monument voor de familie Wijler (foto: Jan van den Heuvel)
Jacob Wijler voor de klas (bron: J. Heerze)

Het monument

Vorm en materiaal
Het monument voor de familie Wijler in Apeldoorn is een gedenksteen in de vorm van een grafsteen. De steen is 90 centimeter hoog, 70 centimeter breed en 5 centimeter diep.

Tekst
De tekst op de gedenksteen luidt:

'IN LIEFDEVOLLE HERINNERING
AAN HET GEZIN
JACOB SAMUEL WIJLER
ELISABETH ROSE
WIJLER-KOLTHOFF
MARTHA ROSE
ROSE HELENE
OMGEKOMEN 5703/1943'.

Digitaal Joods Monument
De joodse oorlogsslachtoffers die op dit gedenkteken vermeld staan, zijn tevens opgenomen in het 'Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland'. Hierin vindt u meer informatie over deze personen met waar mogelijk een korte biografie, familierelaties en adresgegevens.

Onder het kopje 'Geschiedenis' op deze pagina kunt u op een persoonsnaam klikken om doorverwezen te worden naar het Digitaal Joods Monument.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het monument voor de familie Wijler in Apeldoorn is opgericht ter nagedachtenis aan dit joodse gezin dat de bezettingsjaren niet heeft overleefd.

De namen van de leden van de familie Wijler luiden:

Jacob Samuel Wijler (1884), zijn vrouw Elisabeth Rose Wijler-Kolthoff (1887) en twee dochters, Martha Rose (1919) en Rose Helene (1922).

De familie ligt hier echter niet begraven.

Jacob Wijler was in 1920 benoemd als docent Frans aan de Koninklijke H.B.S., later ook aan het gymnasium. Zijn oudste dochter, Martha Rose, voltooide in Apeldoorn haar opleiding tot onderwijzeres. Wijler werd op 22 november 1940 ontslagen, omdat hij ‘van Joodschen bloede was’. De eerste baan voor de oudste dochter was die van tijdelijke onderwijzeres aan de Joodse school aan de 1e Koningsdwarsstraat. De Joodse school, want per 1 september 1941 waren alle joodse kinderen van de andere scholen verwijderd. Martha Rose mocht niet meer aan een ‘gewone’ school lesgeven.

In de zomervakantie van 1942 dook de familie onder om aan arrestatie en deportatie te ontkomen. Het gezin was wel gescheiden: beide zusjes vonden onderdak aan de Bosweg in Apeldoorn, Wijler en zijn vrouw in Epe, in het huis van een kantonnier van Rijkswaterstaat, aan het Apeldoorns Kanaal. Brieven waren daarna het enige contact tussen ouders en dochters. In januari 1943 stopte de briefwisseling. In februari hoorden de ouders ten slotte dat Martha Rose en Rose Helene waren verraden, opgepakt en afgevoerd naar Westerbork.
Wijler en zijn vrouw wilden na dit bericht niet verder leven. Op 2 maart 1943 was er even niemand thuis vanwege een buurtfeestje. Toen de familie thuiskwam, waren de Wijlers verdwenen. Op tafel lagen hun trouwringen en twee afscheidsbriefjes waarin stond dat ze het kanaal waren ingelopen. Een zoektocht leverde niets op en aangifte doen was uiteraard onmogelijk.

Pas op 23 maart werd het lichaam van Wijler gevonden, vlakbij de sluis in Heerde. Het lijk van zijn vrouw werd twee dagen later opgehaald uit het kanaal in de gemeente Epe. Directe identificatie was onmogelijk, omdat ze anoniem het water waren ingelopen. De helpers, die begrepen om wie het ging, moesten zwijgen. Ze werden anoniem begraven, Wijler in Heerde, zijn vrouw in Epe.

Na de bevrijding bleek dat de beide dochters op 18 januari 1943 naar Auschwitz waren getransporteerd en daar op 21 januari zijn vergast. Na de bevrijding kregen de autoriteiten alle informatie van de helpers. Het graf van mevrouw Wijler werd binnen redelijke tijd op naam gebracht, het graf van haar man pas in 1958.

Oprichting
De oprichting van het monument was een initiatief van de neven en nichten van de familie Wijler en Kolthoff.

Onthulling
Het monument is onthuld in 1995.

Op 12 en 20 augustus 2002 werden Jacob Wijler en zijn vrouw Elisabeth Rosa naast elkaar herbegraven op het Ereveld in Loenen.

Locatie
Het monument is een onderdeel van de Joodse begraafplaats. De ingang van de begraafplaats bevindt zich op de hoek Arnhemseweg/Kraaienweg te Apeldoorn.

Bronnen

  • De heer Jan Heerze;
  • www.apeldoornendeoorlog.nl;
  • Apeldoorn '40-'45, het verhaal achter de Apeldoornse oorlogsmonumenten van Jan Heerze en Jelle Reitsma (Apeldoorn, 2006).

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht