Adopteer een monument

Herdachte groepen: Burgerslachtoffers, Vervolgden Nederland
Onthulling: 1 september 1956
Adopteer dit monument.

Haaksbergen, 'D. Jordaan & Zonen's Textielfabrieken' (Foto: Alex Ossel)

Het monument

Vorm en materiaal
Het monument 'D. Jordaan & Zonen's Textielfabrieken' in Haaksbergen is een omlijste, ingemetselde bruine gedenksteen.

Tekst
De tekst op de gedenksteen luidt:

'ASBROEK J.H.
BARENDS w.
BOS B.H.
COUZIJN W.I.
DASBERG E.S.
ELZEN J. TEN
GEUVERS J.H.
GOLDBERG ALMA
HOLTERMAN G.J.
OLTWATER J.
SARK W.TH.J. VAN
STEGEMAN G.H.
WIJLENS A.B.
1940 1945.'

Wijziging
Na afbraak van de fabriek is de gedenksteen aangebracht in de muur van de bibliotheek, die op de plek van de vroegere fabrieken staat.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het monument 'D. Jordaan & Zonen's Textielfabrieken' in Haaksbergen is opgericht ter nagedachtenis aan dertien werknemers van dit bedrijf die tijdens de bezettingsjaren door oorlogshandelingen zijn omgkomen, te weten: J.H. Asbroek, W. Barends, B.H. Bos, W.I. Couzijn, E.S. Dasberg, J. ten Elzen, J.H. Geuvers, Alma Goldberg, G.J. Holterman, J. Oltwater, W.Th.J. van Sark, G.H. Stegeman en A.B. Wijlens.

In 1943 werd door 'Wehrmachtsbefehlshaber' generaal F. Christiansen aangekondigd dat 300.000 Nederlandse militairen alsnog in krijgsgevangenschap zouden worden afgevoerd. Als protest tegen deze maatregel brak spontaan overal in Nederland de April-Meistaking uit. Nog voordat de officiële bekendmaking in de avondbladen van donderdag 29 april 1943 verscheen, werd dit nieuws verspreid door heel Nederland. Dit kwam doordat drukkerij Smit aan de Telgen in Hengelo diezelfde middag het nieuws al op de ruiten van de drukkerij had geplakt. Op deze wijze kon iedere voorbijganger het onheilspellende nieuws lezen, dat zich als een lopend vuurtje verspreidde.

Omdat er op het plakkaat geen melding van uitzonderingen werd gedaan, ontstond er onder de Twentse bevolking een grote onrust. Zo ook bij de arbeiders van machinefabriek Stork. In de fabriekshallen bespraken zij de inhoud van het aanplakbiljet dat zij op weg naar het werk hadden gelezen. Toen ze er lucht van kregen dat de personeelsleden van de Nederlandse Spoorwegen het werk wilden neerleggen, besloten ook zij over te gaan tot een spontane staking. De heer Tj. Roorda ging de hallen langs om iedereen op te roepen mee te doen. Diezelfde middag breidde de staking zich uit over een aantal Hengelose bedrijven, o.a. Dikkers, Hazemeyer, Zoutindustrie, De Jong en Van Dam en de voorlopers van de IJsselcentrale. Telefonistes gaven het bericht door aan collega's in andere plaatsen: 'Hengelo staakt - staakt u ook?'.

In de loop van de week legden ongeveer 21.000 werknemers bij 41 grote Twentse bedrijven het werk neer. Ook in de Limburgse mijnstreek gaf men massaal gehoor aan de oproep. De bezetter reageerde furieus en trok op de eerste stakingsdag al schietend door Hengelo. Er volgde een uitgaansverbod vanaf 20.00 uur. Fabrieksdirecteuren, bedrijfsleiders en bazen werden opgepakt en aan een verhoor onderworpen. Men wilde weten wie tot deze staking had opgeroepen. De bezetter geloofde niet dat de actie spontaan was ontstaan en had het vermoeden dat het verzet erachter zat. De bedrijfsfunctionarissen kregen het bevel om maandag 3 mei 1943 het werk te hervatten. Mensen die geen gehoor gaven aan deze oproep, konden op zware straffen rekenen. Met goedkeuring van dr. Seyss-Inquart werd het 'Polizei-Standgericht' ingevoerd. Het gevolg was dat de meeste arbeiders weer aan de slag gingen. Slechts enkelen besloten onder te duiken.

Bij de firma Jordaan te Haaksbergen waren negen mensen nog steeds niet op hun werk verschenen. Toen zij 's middags wel op hun werk kwamen, werden ze gearresteerd en weggevoerd. 's Avonds stopte aan de Hengelosestraat te Enschede ter hoogte van de Steenriet een overvalwagen van de Grüne Polizei. Negen mannen kregen het bevel om uit te stappen en weg te lopen. Vervolgens werden zij ter plekke met mitrailleurs neergeschoten. Twee anderen wisten te ontsnappen, één van hen werd de volgende ochtend van zijn werk gehaald en alsnog gefusilleerd. Op de fusilladeplaats, tegenover de Universiteit Twente, is een herdenkingskruis geplaatst ter nagedachtenis aan Asbroek, Barends, Bos, Geuvers, Holterman, Oltwater, Van Sark en Wijlens.

Oprichting
De aanleiding voor oprichting was de viering van het 175-jarig jubileum van D. Jordaan & Zonen's Textielfabrieken.

Onthulling
Het monument is onthuld in september 1956. De gemeente Haaksbergen draagt zorg voor het onderhoud van de gedenksteen.

Locatie
Het monument is aangebracht in de muur van de bibliotheek, gevestigd aan de Bouwmeester in Haaksbergen.

Bronnen

  • Herinneringsmonumenten in Haaksbergen, uitgegeven in april 2005 door de gemeente Haaksbergen, in samenwerking met de Historische Kring Haaksbergen;
  • http://www.oorlogsmusea.nl/.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht