Adopteer een monument

Herdachte groepen: Vervolgden Nederland
Ontwerper: Hein Steinen
Onthulling: 9 september 1990
Adopteer dit monument.

Het monument

Vorm en materiaal
Het Joods monument in Nieuwenhagen (gemeente Landgraaf) is een rode beuk (fagus purpurea) waarbij een zuil van Franse kalksteen is geplaatst. Op de bovenkant van de zuil is een davidster aangebracht en op de voorzijde is een gedenkplaat bevestigd. De zuil is 1 meter 20 hoog, 30 centimeter breed en 30 centimeter diep. 

Tekst
De tekst op de gedenkplaat luidt: 

'DEZE BOOM WERD 
GEPLANT 
TER HERINNERING 
AAN DEGENEN DIE
IN DE JAREN 1940 - 1945 
WERDEN AFGEVOERD 
EN OMKWAMEN
EN ALS WAARSCHUWING 
VOOR DE GEVOLGEN
VAN ONVERSCHILLIGHEID 
5750 1990'

Digitaal Joods Monument
Het joodse gezin dat met de straatnaam van de straat waarin dit gedenkteken geplaatst is herdacht wordt, is tevens opgenomen in het 'Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland'. Hierin vindt u meer informatie over dit gezin met waar mogelijk een korte biografie, familierelaties en adresgegevens.

Onder het kopje 'Geschiedenis' op deze pagina kunt u op de persoonsnaam klikken om doorverwezen te worden naar het Digitaal Joods Monument.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Geschiedenis
Het Joods monument in Nieuwenhagen (gemeente Landgraaf) is opgericht ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de Jodenvervolging.

Om de gedenkboom van andere bomen in de omgeving te onderscheiden is er bij de boom een zuil met gedenkplaat geplaatst. In eerste instantie was het de bedoeling om alleen een eenvoudig plaatje met uitleg te plaatsen, maar uit angst voor baldadigheid heeft de ontwerper, dhr. H.H. Steinen, besloten om een stevigere zuil te plaatsen. Hierdoor wordt niet de boom, maar de zuil vaak als het monument gezien. Daarnaast is de straat waarin het monument staat, vernoemd naar het Joodse gezien Knieberg. Hierdoor wordt het monument ook wel ‘het Kniebergmonument’ genoemd.

Van het joodse gezin Knieberg-Polawski zijn drie leden tijdens de Tweede Wereldoorlog in het Poolse concentratiekamp Sobibor om het leven gebracht.

De namen van de drie omgebrachte leden van het gezin luiden:

Berek KniebergLeo Knieberg en Chana Knieberg-Polawski

Van het gezin Knieberg-Polawski hebben alleen de zoon Siegmund en dochter Clara de verschrikkingen van Auschwitz overleefd. 

Begin jaren dertig woonde het gezin Knieberg-Polawski in het Duitse Hamborn. Naar aanleiding van het opkomend nationaal-socialisme en het hiermee verband houdende antisemitisme, besloot het gezin in 1933 het land te ontvluchten. Min of meer bij toeval kwamen vader Berek, moeder Chana, dochter Clara en haar broertjes Leo en Siegmund in het Limburgse Nieuwenhagen terecht. Zij huurden een bovenwoning aan de Hereweg. Vader Knieberg onderhield zijn gezin door met textiel langs de deuren te gaan. Ondanks hun onopvallende manier van leven wist de bezetter hen toch te traceren. In 1942 werd het gezin op transport gesteld, met uitzondering van Clara die hoewel zij niets mankeerde door huisarts Van der Eerden bijtijds in het ziekenhuis van Heerlen was opgenomen. Daarna werd zij ondergebracht bij het gezin van boer Spierts te Spekholzerheide. Maar ook hier was zij niet veilig. De bezetter spoorde haar op en zette haar op transport naar Auschwitz. Hier kwam zij in aanraking met de beruchte kamparts Joseph Mengele. Desondanks heeft zij de oorlog overleefd. Haar ouders en twee broers kwamen terecht in Sobibor. Berek, Chana en de 11-jarige Leo werden onmiddellijk vergast. De 19-jarige Siegmund werd 'arbeitsfähig' bevonden en wist ondanks alle verschrikkingen en ontberingen te overleven.

Na de bevrijding gingen Siegmund en Clara Knieberg in Heerlen wonen, omdat daar hun oude synagoge stond. Zij begonnen bij de overweg aan de Willemsstraat een stoffenwinkeltje. Clara trouwde met een joodse man uit Oostenrijk die Mauthausen had overleefd en vertrok met hem naar de Verenigde Staten. Siegmund wilde in de buurt van zijn zus blijven en vestigde zich eveneens in Amerika. Daar ontmoette hij een van oorsprong Antwerpse jodin met wie hij trouwde. Het echtpaar ging in de buurt van Los Angeles wonen. In augustus 1989 schreef Hein Steinen (de ontwerper van de zuil) een brief aan Siegmund Knieberg, waarin hij vertelde dat er in Nieuwenhagen een straat naar zijn familie zou worden genoemd (knieberglaan) en dat er in die straat een herdenkingsteken zou worden onthuld. Maar via Siegmunds vrouw vernam Steinen dat Siegmund de onthullingen emotioneel niet zou kunnen verwerken. Clara Knieberg wilde wel de plechtigheid bijwonen. 

Onthulling
Het monument is onthuld op 9 september 1990 door Clara Beim-Knieberg, in aanwezigheid van burgemeester en wethouders en enkele honderden belangstellenden, onder wie Clara's vriendin in Auschwitz en de vroegere huisarts die Clara in eerste instantie van deportatie redde. 

Locatie
Het Joods monument is geplaatst in de Knieberglaan in Nieuwenhagen (gemeente Landgraaf).

Bronnen

  • Limburgse monumenten vertellen 1940-1945 door H.J. Mans en A.P.M. Cammaert. (Maastricht, Stichting Historische Reeks Maastricht, 1994). ISBN 90 70356 67 8;
  • Dhr. H.H. Steinen.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht