Adopteer een monument

Herdachte groepen: Vervolgden Nederland, Verzet Nederland
Onthulling: 1972
Adopteer dit monument.
Dit monument is in schooljaar 2018-2019 geadopteerd door RBS Johannes Calvijnschool.

Gedenkplaats Kamp Amersfoort, wachttoren (foto: Anja van der Starre)
Gedenkplaats Kamp Amersfoort (foto: Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort)
Gedenkplaats Kamp Amersfoort, wachttoren (foto: Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort)
Gedenkplaats Kamp Amersfoort, herdenkingsgebouw (foto: Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort)
Gedenkplaats Kamp Amersfoort, muurschildering 2 (foto: Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort)
Gedenkplaats Kamp Amersfoort, muurschildering 1 (foto: Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort)
Gedenkplaats Kamp Amersfoort, klokkenstoel met appèlklok (foto: Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort)
Gedenkplaats Kamp Amersfoort, klokkenstoel met appèlklok (foto: Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort)

Het monument

Vorm en materiaal
Gedenkplaats Kamp Amersfoort in Leusden bestaat uit een museumgebouwtje met een muurschildering, een maquette, enkele herinneringen aan het kamp en een videofilm die doorlopend wordt vertoond. Rondom het gebouw bevindt zich een nieuw aangelegd pleintje met een herdenkingssteen en de symbolische rozentuin.

Op de in de omgeving geplaatste informatieborden is te lezen wat zich hier heeft afgespeeld.

In het voormalige kantoor van de kampkommandant zijn twee muurschilderingen aangebracht. Het zijn voorstellingen van gevangenen in een arbeidscommando en een bovenaanzicht van het kamp. De wandschilderingen zijn gemaakt in 1944. Aanvankelijk werd aangenomen dat ze gemaakt zijn door gevangene Laszlo Weiss, een joodse man van Hongaarse afkomst. Na onderzoek is echter gebleken dat Weiss nooit in Kamp Amersfoort heeft gezeten. De Nederlandse en de Rode-Kruisvlag op de schildering van het P.D.A. zijn in 1945 toegevoegd als herinnering aan de bevrijding en aan de overdracht van het kamp aan het Rode Kruis. Om de originele muur met schilderingen werd in 1972 een herdenkingsgebouwtje gezet. In 2000 werden de schilderingen gerestaureerd en werd het gebouwtje vernieuwd en vergroot.

De wachttoren op het terrein behoort tot de weinige overblijfselen van Kamp Amersfoort. De toren staat niet meer op zijn oorspronkelijke plaats en is enkele malen gerestaureerd.

Bijna centraal in het Kamp Amersfoort, in het tuintje bij de poort naar het gevangenengedeelte, stond in de oorlogsjaren een klokkenstoel met appèlklok. De appèlklok is nu te bezichtigen in het gebouwtje. De klokkenstoel is verplaatst en staat nu op de gedenkplaats aan de Appelweg.

In en om het voormalige Kamp Amersfoort liggen gedenkplaatsen die herinneren aan de wrede en zinloze misdaden, door de bezettingsmacht begaan:

  • Nationaal Monument Kamp Amersfoort (ofwel 'De Stenen Man')
  • Gedenkzuil Kamp Amersfoort
  • gedenkkruis Jannetjesdal
  • lijkenhuisje
  • monument Appelweg
  • Grensbeuk aan de Appelweg
  • monument BW-laan
  • 'Koedriest'
  • Russisch ereveld
  • begraafplaats Rusthof
  • Israëlitische begraafplaats

In 2000 werd het laatste stuk van de muurschilderingen gerestaureerd. Op 18 maart 2003 is de restauratie van het beeld 'De Stenen Man' afgerond. Bovendien is bij de voormalige schietbaan het pad gereconstrueerd en zijn de taluds hersteld. Ook de paden op het voorplein, langs het lijkenhuisje en rondom de schietbaan zijn nieuw aangelegd. In het voorjaar van 2003 is de bewaard gebleven appèlklok aangebracht in een roestvrijstalen klokkenstoel. De restauratie en uitbreiding van de gedenkplaats is op 19 april 2004 afgerond met de opening van een zelfstandig bezoekers- en informatiecentrum annex kantoor. Een nieuwe bestrating sluit aan op het bezoekersgebouw, van waaruit men via openslaande deuren naar buiten kan gaan voor een rondgang over de gedenkplaats. In deze bestrating (tegen de achterzijde van de haag met de symbolische rozentuin) is ook een groot gedeelte van het profiel van de bunkercellen-gang met cellen opgenomen. Tijdens de rondgang kan nu letterlijk worden stilgestaan bij de vele mannen (maar ook vrouwen en kinderen) die op die plaats met de gevolgen van bezetting en gevangenschap zijn geconfronteerd, waarbij honderden mensen daar de laatste uren van hun leven doorbrachten. Het informatiebord uit 1995 heeft een nieuwe plaats gekregen bij het hek naar de parkeerplaats van de politieschool.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

De Gedenkplaats Kamp Amersfoort in Leusden herinnert aan het 'Polizeiliche Durchgangslager Amersfoort', waar gedurende de jaren 1941-1945 meer dan 35.000 mensen werden opgesloten. Velen werden verwaarloosd, mishandeld en op transport gesteld naar vernietigingskampen in Duitsland en Polen.

Tijdens de mobilisatie werden in Amersfoort barakkenkampen geplaatst. In 1939 was hier het 16e Regiment Infanterie gelegerd. Na de inval van het Duitse leger op 10 mei 1940 werd snel duidelijk dat het Nederlandse leger geen stand kon houden. Een jaar na de capitulatie, in het voorjaar van 1941, begon de SS het barakkencomplex in te richten als concentratiekamp.

Kamp Amersfoort was vooral een strafkamp, dat onderdeel uitmaakte van het onderdrukkende systeem van de bezetter. Gevangenen werden via schijnprocessen veroordeeld, gedeporteerd of simpelweg vermoord. In de eerste periode, vanaf 18 augustus 1941 tot maart 1943, vormde het kamp de enige grote 'vergaarbak' van gevangenen die de Sicherheitsdienst bezat. Op 18 augustus 1941 arriveerde de eerste groep gevangenen (bijna 200 communisten uit kamp Schoorl). In de tweede periode, van augustus 1941 tot maart 1943, is Amersfoort een hongerkamp geweest. De gevangenen vermagerden in een angstwekkend tempo, maar voedselpakketten mochten ze niet ontvangen. In 1942 werd het kamp aanzienlijk uitgebreid tot zo'n 4.000 slaapplaatsen.

Half april 1945 startte het Canadese offensief aan de oostzijde van de IJssel. Op 19 april 1945 werd officieel bevestigd door SS-Brigadeführer und Generalmajor der Polizei Schongarth dat Kamp Amersfoort met circa 500 gevangenen diende te worden overgedragen aan het Nederlandse Rode Kruis. Na de capitulatie van de bezetter op 4 mei 1945 (de capitulatie trad in werking om 08:00 uur op 5 mei), werden de nog aanwezige gevangenen voorzien van een Rode-Kruispaspoort en konden zij het kamp te verlaten.

Naar schatting zijn er meer dan 35.000 gevangenen geregistreerd, waarvan er meer dan 19.000 naar Duitsland op transport zijn gegaan. Ten minste 658 gevangenen zijn overleden als gevolg van hun verblijf in Kamp Amersfoort. Van deze 658 zijn meer dan 428 gevangenen in de nabije omgeving van Kamp Amersfoort geëxecuteerd. Veel omgekomen kampgevangenen werden herbegraven op de Amersfoortse begraafplaats Rusthof.

Na de bevrijding werden NSB'ers en collaborateurs opgepakt. Al spoedig zaten er 2.500 mannen en 1.000 vrouwen en kinderen gevangen in Amersfoort. Het rapport Kamptoestanden van dr. Van der Vaart Smit maakt melding van mishandelingen waaraan politieke verdachten hebben blootgestaan: 'De mishandelingen en folteringen na mei 1945, waar duizenden personen aan waren blootgesteld waren geen 'spontane reacties' van volksgenoten op de jarenlange onderdrukking, maar waren handelingen van misdadigers.'

Oprichting
In 1967 en 1968 zijn alle barakken van het voormalig Kamp Amersfoort gesloopt. Bij de sloop kwam een muurschildering aan het licht. Deze ontdekking en het besef dat er voor het nageslacht iets moest worden bewaard, zorgde ervoor dat in 1972 een gebouwtje werd ingericht om te gedenken. Pas in 1995 werd een echte gedenkplaats aangelegd. Tijdens de nationale herdenking op 4 mei 2003 is de appèlklok in gebruik genomen om het begin van de stille tocht aan te geven. Ondanks de ingrijpende veranderingen die het gebied heeft ondergaan, blijft het voormalige kamp met de naastgelegen omgeving een indrukwekkende plaats om te bezoeken.

Locatie
De Gedenkplaats Kamp Amersfoort is gelegen op het terrein van het politieopleidingscentrum IBP-Leusden. De ingang van de gedenkplaats is gelegen aan de Appelweg. Tegenover de ingang ligt het pad naar de fusilladeplaats en het Nationaal Monument Kamp Amersfoort, ook wel 'De Stenen Man' genoemd. De omgeving leent zich goed voor een wandeling of rondleiding langs de verschillende gedenkplaatsen. De Gedenkplaats is te bezoeken van maandag t/m vrijdag van 08.00 uur tot 18.00 uur.

Bronnen

  • Informatiebulletin van Stichting Nationaal Monument Kamp Amersfoort, no. 5/april 2003 en no. 6/september 2003;
  • Sta een ogenblik stil... Monumentenboek 1940|1945, Wim Ramaker en Ben van Bohemen. (Kampen, Uitgeversmaatschappij J.H. Kok Matrijs, 1980). ISBN 90 242 0185 3;
  • www.kampamersfoort.nl.

Voor meer informatie
Verborgen, niet vergeten, RTV Utrecht, 7 april 2012.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Verzet in gevangenschap

Frans van den Berg jr. (1931), Leusden - Utrecht

Het is 1940. Frans junior is 9 jaar. Op 10 mei wordt hij midden in de nacht wakker. Vliegtuigen komen over. Er wordt geschoten. Later valt de politie zijn ouderlijk huis binnen en wordt zijn vader meegenomen. Hij belandt in Kamp Amersfoort. De meeste gevangenen gaan naar vernietigingskampen. Maar Frans senior wordt als kok aan het werk gezet. Eerst voor de gevangenen, later ook voor de Duitse kampcommandant. Hij laat een kistje maken met een dubbele bodem. Zo brengt ‘Frans de kok’ eten naar de commandant en smokkelt hij geheime gegevens naar buiten.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel


Indrukwekkend
"Mijn ouders en ik woonden in Den Haag. Al in 1938 was ons duidelijk dat er iets ernstigs te gebeuren stond, want in het plantsoen van onze brede laan werden loopgraven gegraven. Voor de kinderen in de buurt overigens een mooie speelplaats. In de nacht van 10 mei 1940 maakte mijn vader me wakker. Er kwamen vliegtuigen over en er werd geschoten. Vanaf het balkon van onze woning zagen we ook de parachutisten op Ypenburg landen. Ik vond dat als kind van 9 jaar erg indrukwekkend."

Op slag dood
"Mijn vriendjes en ik wisten dat er op de Rijksweg naar Rotterdam vliegtuigen lagen. Neergestort of bij een noodlanding gecrasht. Wij gingen een kijkje nemen. Nergens was bewaking en we klommen in cockpits en schutterskoepels van Junckers JU52. We vonden munitie. Wat wisten wij daar van? Mijn vriendje Frans van Maastricht trok een ring van een handgranaat en was op slag dood. Mijn andere vriendje en ik werden naar het ziekenhuis gebracht om scherven te laten verwijderen. Op school moest ik als afschrikwekkend voorbeeld de klassen langs om de kinderen ervan te doordringen vooral niet met munitie te spelen. Ik zie het ongeluk nog voor me."

Mijn vader gearresteerd
"In 1941 werd mijn vader plotseling gearresteerd. 's Morgens om vier uur viel de Nederlandse politie onze woning binnen. Alles werd doorzocht, boeken, brieven, administratie. Mijn vader had zich als chef-kok in toespraken voor het personeel van Van Santen cateringbedrijf negatief uitgelaten over de Duitse bezetting. Enkele NSB-ers onder de collega's hadden dat doorgespeeld. Daar kwam bij dat mijn ooms van moederskant, de broers Kloostra, al vroeg actief waren in het verzet."

Fazant voor Berg

"Na enkele weken in de gevangenis van Scheveningen kwam mijn vader in kamp Schoorl terecht. Van daaruit werden de meesten doorgestuurd naar de vernietigingskampen in Duitsland, maar in het nieuwe Kamp Amersfoort had men een goede kok nodig. Dat is mijn vaders behoud geweest. Hem werd in Kamp Amersfoort de leiding over de voedselvoorziening van de gevangenen opgedragen. Dat werd wel steeds moeilijker. Met de middelen die ze hem verschaften kon hij op den duur voornamelijk slechte soepjes maken. Op een bepaald moment kreeg hij de opdracht voor commandant Berg fazant klaar te maken. Mijn vaders gerecht beviel Berg zo goed, dat mijn vader voortaan vaker maaltijden voor hem moest bereiden. Hij zou daarvoor alle benodigde attributen krijgen."

Het smokkelkoffertje

"In de houtbewerkingafdeling liet mijn vader een kistje maken met een schuifluikje. Daarmee bracht hij het eten vanuit de keuken door de bewaakte uitgangspoort naar het kantoor van de commandant in het SS-kamp. De bewakers gluurden elke keer in het kistje en maakten opmerkingen - 'hij schranst er goed van' - over het eten van de commandant. Mijn vader meldde dit aan Berg en vanaf dat moment hing een pamflet in de wachtpost. Daarop stond dat het de bewaking ten strengste verboden was in het kistje van gevangene Frans van den Berg te kijken. Sindsdien kon het kistje met dubbele bodem dienst doen als smokkelkoffertje."

Klachten

"Mijn vader kon zich vrij bewegen in het SS-kamp, voor overleg met de kampleiding over de bevoorrading van het gevangenenkamp. Hij had ook vrij toegang tot de Rode Kruispost. Op zeker moment had mevrouw Van Overeem - na overleg met mijn vader - bij de Duitse leiding in Den Haag geklaagd over de voedselvoorziening en gezondheidssituatie in Kamp Amersfoort. Dit bericht werd bevestigd door klachten uit werkkampen in Duitsland over de gezondheid van gevangenen die afkomstig waren uit Amersfoort. Vervolgens moest mijn vader met de Lagerältester Joep Scholz uitleg in Den Haag verslag doen. Hij bevond zich in een moeilijke positie, want wilde niet door Berg en Kotälla* ter verantwoording geroepen worden. Hij presenteerde de situatie zo dat deze door alle Duitse leidinggevenden geaccepteerd werd en de voedselvoorziening iets verbeterde."

Fecaliën
"Mijn vader zorgde voor extra eten als mensen ziek waren. Op een bepaald moment heerste op grote schaal dysenterie. Heel veel gevangenen waren ziek of overleden. Er was grote behoefte aan medicijnen, maar die kwamen niet. In overleg met de artsen kwam mijn vader in het bezit van fecaliën van besmette zieken. Hij zorgde ervoor dat bacteriën terechtkwamen in het eten in het SS-bewakingskamp, waardoor dat hele kamp ook plat ging met dysenterie. Toen kwamen er wel geneesmiddelen voor de gevangenen. Als men daar achter was gekomen, zou hij onmiddellijk gefusilleerd zijn."

Via het kistje
"In ons huis in Den Haag vonden regelmatig invallen plaats, waarbij de Duitsers hoopten mijn ooms te vinden. Mijn moeder was dit zat en wij verhuisden naar een pension in Hilversum. Met zijn etenskistje was mijn vader in staat om via diverse kanalen brieven van gevangenen het kamp uit te krijgen. Zo ontving mijn moeder brieven van mijn vader. Ook belangrijke verzetsinformatie van gevangenen - bijvoorbeeld over wie hen verraden had - vond via het kistje een weg naar het verzet buiten het kamp. Mijn vader vond op het bureau van Berg de namen van 49 mannen die waren gefusilleerd als vergelding voor de aanslag op hogere SS-man Rauter in juni '43, en speelde de namen door aan het Rode Kruis. Na de oorlog konden deze mensen geïdentificeerd worden."

Een hand
"Op 1 of 2 januari 1945 mochten mijn moeder en ik op bezoek bij mijn vader, die toen al bijna vier jaar gevangen zat. Het was een emotioneel weerzien. We werden ontvangen door de beruchte Kotälla. Ik moest hem een hand geven. Later realiseerde ik me pas wie hij was. Mijn vader was op dat moment nog woedend over een Duitse zuippartij en mishandeling van gevangenen van de dag ervoor, waarbij veel doden en gewonden waren gevallen."

Onderduiken

"Op 19 april 1945 werd het kamp door General der Polizei Schöngarth van de Duitse leiding in Den Haag overgedragen aan mevrouw Van Overeem van het Rode Kruis. Berg en Kotälla vluchtten op 20 april richting het westen. Mevrouw Van Overeem wist dat dit stond te gebeuren. Zij had de indruk dat de Duitsers mijn vader wilden meenemen of executeren, omdat hij zoveel had meegemaakt. Hij dook onder in barak 9, waar onder een kachel een schuilplaats gemaakt was. Wij kregen op 4 mei bericht van mijn vader 'kom maar naar Amersfoort toe, het is voorbij'."

Luid de bel
"In de avond van 4 mei vond de hereniging plaats. Eerder had mevrouw Van Overeem de 475 gevangenen gewaarschuwd niet naar huis te gaan omdat het nog te gevaarlijk was. Zij beloofde er met 'Frans de kok' voor te zorgen dat iedereen goed te eten zou krijgen. Om tien uur 's avonds kwam het bericht dat de Duitsers op 5 mei 8.00 uur de overgave zouden ondertekenen. Vanaf 19 april was de gehate appelklok niet meer geluid. Nu zei mevrouw Van Overeem tegen mij: 'Fransje, luid jij de kampbel maar'. Het signaal dat het voorbij was. Gevangenen kwamen juichend naar buiten. Een feest. Een geweldige ervaring."

Kleinveld en zijn mannen
"Op 7 mei arriveerden de Canadezen met hun tanks bij het kamp. De Duitsers zaten opgesloten in West-Nederland. Gerrit Kleinveld was een verzetsman die in Amersfoort ter dood veroordeeld was. Hij is er als enige erin geslaagd uit de bunker te ontsnappen. Kleinveld en zijn mannen van de P.R.A. (Politieke Recherche Afdeling) slaagden erin Berg en Kotälla te arresteren in de gevangenis in Amsterdam. Zij hadden hun SD-uniformen omgeruild voor Luftwaffe-uniformen en hoopten zo niet herkend te worden. Berg en Kotälla werden naar Kamp Amersfoort overgebracht en hebben moeten aangeven waar fusillades hadden plaatsgevonden."

Kroongetuige

"Wij zijn nog drie maanden in het kamp gebleven. Mijn vader bleef koken voor de zieke en uit de Duitse concentratiekampen terugkerende gevangenen. Mijn moeder assisteerde het Rode Kruis. Ik heb meegemaakt dat de Duitsers hun wapens bij de Canadezen inleverden. Bij de schietbaan zag ik dat lichamen opgegraven werden. Mijn vader was één van de kroongetuigen in de processen tegen Berg en Kotälla. Hij was na de oorlog erg in zichzelf gekeerd. Te veel gezien en te veel meegemaakt."

Gedenkplaats Kamp Amersfoort

"Ik ben blij dat het voormalig Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort een gedenkplaats is geworden. Gerrit Kleinveld zorgde ervoor dat ik tijdens de jaarlijkse herdenking op 19 april een aantal keer de kampklok mocht luiden. Voor mij een grote eer. Door Cees Biezeveld (toenmalig directeur Herinneringscentrum Kamp Amersfoort) is het nu traditie geworden. Het is elke keer een emotioneel moment. 'Dat is de zoon van Frans de kok', hoor ik mensen fluisteren. Ik ontmoet mensen die mijn vader hebben gekend. Ik ben trots op wat ze over hem vertellen."

* Kotälla was waarnemend commandant. Hij was berucht om zijn harde optreden.

Verzet in gevangenschap

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht