Adopteer een monument

Herdachte groepen: Burgerslachtoffers, Verzet Nederland
Ontwerper: Willem Johannes Valk (1898-1977)
Onthulling: 17 september 1949
Adopteer dit monument.
Dit monument is in schooljaar 2016-2017 geadopteerd door OBS De Twijn.

Utrecht, 'Monument voor Gevallen Spoorwegpersoneel' (foto: RACM)
Utrecht, 'Monument voor Gevallen Spoorwegpersoneel' (foto: B. van Bohemen/NIOD)
Utrecht, 'Monument voor Gevallen Spoorwegpersoneel' (foto: B. van Bohemen/NIOD)
Utrecht, 'Monument voor Gevallen Spoorwegpersoneel' (foto: B. van Bohemen/NIOD)
Utrecht, 'Monument voor Gevallen Spoorwegpersoneel' (foto: RACM)
Utrecht, 'Monument voor Gevallen Spoorwegpersoneel' (foto: RACM)
Utrecht, 'Monument voor Gevallen Spoorwegpersoneel' (foto: Brbbl op Wikimedia Commons - CC BY-SA 3.)

Het monument

Vorm en materiaal
Het 'Monument voor Gevallen Spoorwegpersoneel' in Utrecht is een uit Franse kalksteen vervaardigde beeldengroep van vier figuren: twee mannen en twee vrouwen, waarvan één met kind. Het beeld is geplaatst op een zuilvormig voetstuk, bekleed met plantenmotieven. Op twee zijden van het voetstuk zijn bronzen gedenkplaten aangebracht. Het voetstuk is 4 meter hoog.

Tekst
De inscriptie op de voorzijde van het voetstuk is een gedicht van Hendrik de Vries:

'AAN HEN DIE NIMMER BUKTEN.
'T GEHEIM EN HECHT VERBOND
VAN WREKERS DER VERDRUKTEN
VOOR WIE GEEN RECHT BESTOND.
DER WEERLOOS WEGGERUKTEN
GEKWELDEN EN GESARDEN
WAAR ZOVEEL WACHTENSMOEDEN
IN ROUW EN VREES VERSTARDEN.
WAT SLAGEN OOK MISLUKTEN
WAT MAKKERS WREED VERBLOEDDEN.
ZIJ STREDEN EN VOLHARDDEN. 1940 - 1945
ONTHULD OP 17 SEPT. 1949, 5 JAAR NA
HET BEGIN VAN DE SPOORWEGSTAKING.
DIRECTIE EN PERSONEELRAAD.'

Op de gedenkplaten zijn de namen van 477 omgekomen spoorwegambtenaren aangebracht.

Symboliek
Het beeld is een symbolische voorstelling van het gemeenschappelijke verzet, 'als een op hetzelfde doel gericht streven van verschillende mensengroepen'. Deze groepen worden verpersoonlijkt door vier figuren die elk een thema uitbeelden: het verzet, de moederzorg, de eendracht en de inkeer.

Een van de mannenfiguren heeft een loot van een omgehakte boom in zijn hand. Hiermee roeit hij met wortel en tak het kwaad uit. Links verwijst de vrouw met een kind op haar arm naar de moederzorg. Zij geeft uitdrukking aan de stille strijd die de vrouwen van de spoorwegmannen moedig hebben gestreden, toen zij met het vaderloze gezin achterbleven. Een jonge man die twee einden van een touw aan elkaar knoopt, symboliseert eendracht. Rechts een vrouw, die door haar gebogen houding en kleed uitdrukking geeft aan de rouw. Zij maant tot herinnering aan het leed en de zware offers die de bezettingstijd heeft geëist, en die voor de mensen een inspiratie tot zuiverder daden behoort te zijn.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het 'Monument voor Gevallen Spoorwegpersoneel' in Utrecht is opgericht ter nagedachtenis aan alle spoorwegambtenaren die tijdens de bezettingsjaren door oorlogshandelingen zijn omgekomen. Een aantal van hen kwam om tijdens de spoorwegstaking van 1944.

In september 1944 kondigde de Nederlandse regering in Londen de algemene spoorwegstaking af. Op deze wijze werd geprobeerd het transport van oorlogstuig door de bezetter via het spoor te bemoeilijken. Alle personeelsleden van de Nederlandse Spoorwegen legden het werk neer en doken onder. De spoorwegstaking duurde van 18 september 1944 tot 8 mei 1945.

Onthulling
Het monument is onthuld op 17 september 1949 door Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Bernhard. Onder de autoriteiten die de plechtigheid bijwoonden, bevonden zich de minister van Verkeer en Waterstaat, de Commissaris van de Koningin in de provincie Utrecht, de burgemeester, de president van de Belgische Spoorwegen de heer F. Delory, de oud-president-directeur dr. Ir. W. Hupkes, de directie van de Nederlandse Spoorwegen, de Raad van Commissarissen, de chefs van dienst, de leden van de Personeelraad en de president der A.I.R.R. de heer Winand.

Nadat de aanwezigen plaats hadden genomen op de voor hen bestemde zetels, bracht het zangkoor van de Nederlandse Spoorwegen het Ecce quo modo moritur ten gehore. Daarna sprak de voorzitter van de gedenkteken-commissie, dr. F.F. de Bruijn, een woord van welkom en een woord van dank. Na de onthulling werden bij het monument kransen en bloemen gelegd.

Ir. Den Hollander (president van de Nederlandse Spoorwegen) omschreef de betekenis van het monument en herinnerde eraan 'hoe vijf jaar gelden van Londen uit een bevel is gekomen, waaraan door het gehele spoorwegpersoneel is voldaan. Velen van hen hebben de strijd tegen de vijand aangebonden. Zij hebben daarbij niet gelet op materiële belangen, maar de ideële motieven gevolgd, die hen tot verzet opriepen. Zij hebben het hoogste gegeven, dat zij geven konden.'

'Wij spoorwegmannen en -vrouwen hebben het niet nodig een monument op te richten, omdat allen die voor het vaderland gevallen zijn een plaats in ons hart hebben. Dit monument zal echter een getuigenis moeten afleggen van de eerbiedige hulde en dankbaarheid die ons vervullen jegens hen, die het hoogste goed, het leven, hebben gegeven. Het moet ons realiseren, dat hun offer ons een plicht oplegt. Spr. eindigt met de wens, dat de jeugd, als zij dit monument ziet, zal worden geïnspireerd hen te eren die voor de vrijheid zijn gevallen. En alle anderen zal het er aan herinneren, dat wij weer in een vrij land leven.'

Locatie
Het monument is geplaatst aan de voorzijde van het derde Hoofdadministratiegebouw van de Nederlandse Spoorwegen, gelegen aan het Moreelsepark te Utrecht.

Bronnen

  • Nederlandse Spoorwegen;
  • Oorlogsmonumenten in de Provincie Utrecht, Ingrid van Beuzekom, Roland Blijdenstijn en Rob van Olderen. Stichtse Monumenten Reeks (Utrecht, Uitgeverij Matrijs, 1995). ISBN 90 5345 062 9;
  • Sta een ogenblik stil... Monumentenboek 1940/1945, Wim Ramaker en Ben van Bohemen (Kampen, Uitgeversmaatschappij J.H. Kok Matrijs, 1980). ISBN 90 242 0185 3.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Ook in het heden kan nog van alles kan misgaan

Aad Veenman (1947), Utrecht - Utrecht

Elk jaar op 4 mei, klokslag 20.00 uur, staan alle treinen stil. Uit respect voor alle slachtoffers van oorlogshandelingen. Het geweten van NS-medewerkers staat in de Tweede Wereldoorlog onder grote druk. Mensen moeten kunnen blijven reizen. Voedseltransporten moeten kunnen doorgaan. Maar de bezetter dwingt de NS ook om mee te werken aan de transporten van mensen naar werk- en vernietigingskampen. Een inktzwarte herinnering. Op 17 september 1944 leggen 30.000 personeelsleden hun werk neer. Dat blijft zo tot het eind van de oorlog. Aad Veenman (1947), president-directeur, biedt in 2005 publiekelijk excuses aan voor het aandeel van de NS in de deportatie.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel

 

Verantwoordelijkheid
"Wij voelen een belangrijke verantwoordelijkheid voor het collectieve bewustzijn van de historie. Het laten stilstaan van de treinen is een hele zichtbare actie. Ook zijn op 125 stations bronzen gedenkplaten aangebracht met namen van omgekomen spoorwegmensen. 477 mensen in totaal. Stations zijn belangrijke ontmoetingsplaatsen, waar reflectie in de meest brede zin van het woord kan plaatsvinden. Als reizigers de plaquettes zien, realiseren zij zich wat mensen in de oorlog is overkomen. En wat dit voor de vrijheid van vandaag betekent. De behoefte aan dergelijke bezinning neemt niet af."

Dubbele rol
"De rol van de NS in de Tweede Wereldoorlog was dubbel. De mobiliteit en bereikbaarheid moesten onder moeilijke omstandigheden overeind blijven. Tegelijkertijd dwong de bezetter de NS om medewerking te verlenen aan transporten naar kampen. Met alle gruwelijke gevolgen van dien. Ook het wegvoeren van Nederlandse arbeidskrachten en kapitaalgoederen naar de Duitse industrie en transport van Duitse troepen en wapens door Nederland leidden tot enorme spanningen en weerstand binnen de onderneming. Wat was goed voor het land? Hoe lang moest de NS meewerken aan de onderdrukking? Omdat het collectief van individuen niet langer wilde meedoen kwam het tot de spoorwegstaking van 17 september 1944."

Spoorwegstaking

De Nederlandse regering in ballingschap in Londen gaf de opdracht tot de spoorwegstaking. De oproep op Radio Oranje in code luidde: 'De kinderen van Versteeg moeten onder de wol'. 30.000 personeelsleden van de NS legden het werk neer. De Duitsers hadden gewaarschuwd dat een staking de voedselvoorziening in gevaar zou brengen. Dat dreigement maakten ze waar. Terwijl Duitse militairen met ingereden treinen eigen transporten verzorgden, leed vooral het westen van Nederland onder de Hongerwinter. Maar het staat ook vast dat de staking de Duitse oorlogsmachine heeft gehinderd en een stimulans betekende voor het verzet.

Morele worsteling
"In een overeenkomst met de Duitsers was vastgelegd dat de NS haar zelfstandigheid behield, maar de vervoersopdrachten van de Duitsers zou opvolgen. Over die spagaat bereikbaarheid versus meehelpen aan transporten kan anno nu gemakkelijk heel anders geoordeeld worden dan toen. Ik prijs de spoorwegmedewerkers uit die tijd. Hun morele worsteling was immens. Ze waren onder moeilijke omstandigheden loyaal naar het bedrijf en hielden de voedselvoorziening in stand. Maar ze moesten tegelijkertijd werken aan iets waarvan ze wisten dat het niet goed was. Ze raapten briefjes op die door mensen uit de trein gegooid werden en bezorgden deze. Moet je je de machinist voorstellen die een trein met Joden naar Westerbork moest besturen. De spoorwegmensen probeerden zichzelf overeind te houden. Ze hadden gezinnen te onderhouden en de dreiging van repercussies bij het niet uitvoeren van je taak was enorm."

Excuses
"Na de oorlog stond het opereren van de NS in de Tweede Wereldoorlog voortdurend ter discussie. In 2005 hebben wij - zestig jaar na het laatste transport - een markant herdenkingsmoment op het Muiderpoortstation aangegrepen om als NS publiekelijk onze welgemeende excuses aan te bieden. Begrijp het goed: ik bied geen excuses aan voor de onwaarschijnlijke inzet van oprechte individuen die vanuit hun beste kunnen hebben gehandeld. Maar wel voor de bijdrage van de NS aan het transport van onschuldige mensen naar de kampen. Wellicht laat, maar beter laat dan nooit. Het was overigens voor mij persoonlijk een moeilijke afweging, want met het maken van excuses wilde ik geen goedkoop oordeel vellen over het grote dilemma waarin mensen zich bevonden. Ik wilde per se niet het verkeerde doen voor spoorwegmedewerkers die zich zo dapper in die tweestrijd hebben geweerd."

Positief aanwenden
"De NS heeft de behoefte om onze bijdrage aan reflectie en herinnering in het heden niet langer te laten belasten door de omstandigheden in de oorlogsperiode, maar deze juist positief aan te wenden. Herinner je de bezetting. Pas op voor racisme en geweld. Koester de vrijheid. Er kan immers in het heden ook nog van alles mis gaan. Dat is onze boodschap."

N.a.v. interview op 25 januari 2007 voor filmopname Sprekende Beelden door Martijn van Haalen
Ook in het heden kan nog van alles kan misgaan

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht

Bijdragen

Piet de Jong | 4 mei 2018

Beste,
Mijn Opa Popke de Jong, werkzaam bij de NS als seinwisselwachter, is op 31 maart 1943 bij het Vergeten Bombardement in Rotterdam omgekomen door een aanval van Amerikaane bommenwerpers. Wij hebben geprobeerd zoveel mogelijk te achterhalen over hem. Het Algemeen Dagblad heeft daar over twee pagina's aandacht aan geschonken. De foto van mijn Opa hangt in het Rotterdams oorlogsmuseum. Mijn moeder, inmiddels 98, heeft het monument in het Rotterdam CS onthuld voor de omgekomen NS-medewerkers. Ik heb het originele Proces Verbaal van de Dienst Luchtbescherming van mijn Opa, dat hij NS-medewerker was een zwaar verminkt. Ook heb ik een scan van zijn salarisbriefje, hij verdiende 1,50 gulden per dag.

vrgr,

Piet de Jong