Adopteer een monument

Herdachte groepen: Vervolgden Nederland, Verzet Nederland
Ontwerper: J.A. Gilbert, P.A. Ritmeijer
Onthulling: 16 juni 1992
Adopteer dit monument.
Dit monument is in schooljaar 2017-2018 geadopteerd door OBS De Lindelaar.

Hooghalen, 'De 102.000 stenen' (foto: Egbert Sepp)
Hooghalen, 'De 102.000 stenen' (foto: Herinneringscentrum Kamp Westerbork)
Hooghalen, 'De 102.000 stenen' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Hooghalen, 'De 102.000 stenen' (foto: Herinneringscentrum Kamp Westerbork)
Hooghalen, 'De 102.000 stenen' (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)

Het monument

Vorm en materiaal
Het monument 'De 102.000 stenen' op het voormalige terrein van Kamp Westerbork in Hooghalen (gemeente Midden-Drenthe) is een herdenkingsplaats in de vorm van de landkaart van Nederland, waarop 102.000 stenen zijn aangebracht. De stenen verschillen in hoogte. Sommige zijn voorzien van een davidster of een vlam. Een aantal stenen heeft geen afbeelding.

Symboliek
Op de website van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork staat de symboliek van dit monument als volgt omschreven:

'Op de vroegere appèlplaats van kamp Westerbork staan 102.000 stenen. Een steen voor iedere jood, Sinti of verzetsstrijder die werd gedeporteerd en niet terugkwam. De gedachte achter deze 102.000 stenen is om duidelijk te maken om hoeveel mensen het ging bij deze moord. Maar naast deze massaliteit ook de individualiteit duidelijk te maken: 102.000 is geen getal, maar één mens 102.000 keer.

De stenen zijn in hoogte willekeurig gestraat: de jodenvervolging gaat om 102.000 maal het verhaal van één mens. Ieder kind, man of vrouw was een individu en uniek mens. Op de kop van de stenen is een davidster te zien. Van de stenen zijn er tweehonderd met een vlam uitgevoerd: een groep van 245 zigeuners werd via kamp Westerbork gedeporteerd en grotendeels om het leven gebracht. Honderd stenen zijn zonder symbool uitgevoerd en staan voor de verzetsstrijders die in kamp Westerbork gevangen zaten en werden weggevoerd.

Voor overlevenden en nabestaanden is niets meer terug te vinden van hun familieleden, vrienden en kennissen. Er is geen plek waar zich hun laatste rustplaats bevindt, nergens kan een gedenksteen worden gevonden. Daardoor wordt deze plek door velen ervaren als een directe 'verwijzing' naar hun dierbaren.'

Wijziging
Gedurende de periode van zomer 2012 tot december 2014 is het monument gerestaureerd. Duitse en Nederlandse werklozen werkten anderhalf jaar lang gezamenlijk aan het herstel van het monument. Hierbij werden de davidsterren en vlammen die herinneren aan de vermoorde Joden, Sinti en Roma  allemaal opnieuw vastgelijmd op de stenen. 

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het monument 'De 102.000 stenen' in Hooghalen (gemeente Midden-Drenthe) is opgericht ter nagedachtenis aan de joden, zigeuners en verzetsmensen, die via het doorgangskamp Westerbork naar concentratiekampen werden gedeporteerd en niet terugkeerden.

'Tussen 1942 en 1945 zijn door de Duitse bezetter vanuit kamp Westerbork meer dan 100.000 Nederlandse joden weggevoerd. Dit kamp was in 1939 gebouwd als Centraal Vluchtelingenkamp voor uit Duitsland gevluchte joden. In 1942 werd het een Durchgangslager, een verzamelplaats voor in Nederland levende joden. Vanuit kamp Westerbork werden zij, evenals Duitse vluchtelingen, 245 Sinti en tientallen verzetsstrijders naar vernietigingskampen als Auschwitz en Sobibor gedeporteerd. 93 keer vertrok zo'n transport; slechts 5.000 gedeporteerden kwamen terug.

Van de gedeporteerden keerden 102.000 niet terug. Als onderdeel van de symbolische herinrichting zijn op de vroegere appèlplaats van het kamp 102.000 stenen geplaatst. Dit was een initiatief van een aantal oud-kampgevangenen, verenigd in de Werkgroep 102.000. Dankzij bijdragen van bijna alle gemeenten in Nederland kon deze verwijzing naar de laatste verblijfplaats in ons land van 102.000 gedeporteerde en vermoorde joden worden gerealiseerd.'

Onthulling
Het monument is onthuld op 16 juni 1992 door Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Margriet.

Locatie
Het monument bevindt zich op het terrein van het voormalige Kamp Westerbork, gevestigd aan Oosthalen te Hooghalen (gemeente Midden-Drenthe). Kijk voor routebeschrijvingen en openingstijden op de website van Herinneringscentrum Kamp Westerbork.

Bronnen

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Bij een joods graf leg je geen bloemen maar stenen

Louis de Wijze (1922), Hooghalen, Westerbork - Drenthe

Anderhalf jaar verblijft hij in Kamp Westerbork voor hij naar Auschwitz en Buchenwald wordt gedeporteerd. Als 22-jarige moet hij meelopen in één van de beruchte dodenmarsen vlak voor de bevrijding. Holocaustoverlevende Louis de Wijze (1922-2009) is één van de initiatiefnemers van het monument De 102.000 stenen in Herinneringscentrum Kamp Westerbork. De Wijze: "Inspiratie kreeg ik in Kamp Buchenwald. Daar heb ik zelf gezeten. En precies op die plek lag een patroon van leisteen. De massaliteit van die steentjes doet mensen beseffen waar ze voor staan."

door Alex Bakker

Een steen voor elke gedeporteerde

"Begin jaren negentig was besloten dat er een monument op het voormalig kampterrein bij Westerbork zou komen. Ik had de inspiratie voor het concept opgedaan tijdens een bezoek aan de Gedenkstätte Buchenwald. Daar hadden ze op de exacte locatie van de barakken van het 'Kleines Lager', waar ik zelf heb gezeten, een patroon van leisteenstukken neergelegd. Dat vond ik mooi. Voor Joodse mensen heeft steen symbolische waarde. Bij een joods graf leg je geen bloemen maar stenen. Dat was me helder: het moest iets met stenen worden. Albert Gilbert, medewerker van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork, heeft het idee verder uitgedacht. Zo is het monument ontstaan: 102.000 stenen op de vroegere appèlplaats, gelegd in de vorm van de kaart van Nederland. Een steen voor iedere Jood, Sinti of verzetsstrijder die werd gedeporteerd en niet terugkwam. De stenen verschillen in hoogte, hiermee hebben we willen aangeven dat het 102.000 maal individuen waren. Vaders, moeders en kinderen." 

Sterren en vlammen

"In 1992 is het monument onthuld door prinses Margriet. Op bijna alle stenen is een davidster aangebracht, en op 200 stenen een vlam als symbool voor de Sinti. Het was natuurlijk best een klus om dit 'stenenveld' te construeren, met al die losse steentjes van gebakken tegels en al die symbolen. Het legergarnizoen uit Assen heeft hard meegeholpen met stenen plaatsen en - oneerbiedig gezegd - met sterren en vlammen plakken." 

Appèlplaats 

"De keuze voor de locatie van het monument op de vroegere appèlplaats is cruciaal. Hoe vaak heb ik zelf niet op appèl heb gestaan. Eindeloze uren van geteld worden, steeds opnieuw... De appèlplaats was de essentie van elk concentratiekamp. Want de Duitsers waren alleen maar geïnteresseerd in aantallen, in cijfers. Mensen interesseerde hen niet. Als de lijsten maar klopten. De enige twee kampen die geen appèlplaats hadden waren Majdanek en Sobibor. Daar bestond niet eens een appèl. Daar bestond alleen vernietiging." 

Herdenken
"Herdenken op 4 mei doe ik altijd hier in Nijmegen. Ik ben voorzitter van de sjoel en dus nauw betrokken bij de herdenking. Die vindt plaats bij het Joods Monument op het Kitty de Wijzeplein, vernoemd naar mijn nichtje. Dit monument, een bronzen beeld van een treurende mensfiguur is ontworpen door Paul de Swaaf en in 1995 onthuld. Bij het beeld is een gedenksteen geplaatst, met de beroemde laatste regels uit het gedicht Vrede van Leo Vroman: kom vanavond met verhalen/ hoe de oorlog is verdwenen/ en herhaal ze honderd malen/ alle malen zal ik wenen.

Holocaustoverlevende 

"Je kunt gerust stellen dat ik me aan die opdracht heb gehouden! Vele malen heb ik het verhaal verteld. Binnenkort zal ik in Herinneringscentrum Kamp Westerbork mijn verhaal vertellen aan 'mijn' 100.000e leerling. Dat is nooit letterlijk geteld natuurlijk, het is een symbolisch aantal. Maar ik denk dat het misschien nog wel hoger ligt. Zeker als ik het buitenland meereken, want ik vertel mijn verhaal overal. Pas sinds vijftien jaar doe ik dat. Zelfs mijn eigen kinderen hadden al die jaren weinig idee van mijn geschiedenis. Toen ik terugkwam uit de oorlog had ik geen cent en ben ik hard gaan werken om geld te verdienen. Mijn vrouw en ik kregen zes kinderen in tien jaar tijd, dus ga maar na. Nu vormt het getuigen van de oorlog een belangrijk onderdeel van mijn leven. Ik ziet het als mijn taak als Holocaust-overlevende." 

Nooit meer teruggekeerd
"Ik heb niet het eeuwige leven, dat zou ook niet goed zijn. Ja, de sprekende ooggetuigen vallen weg. Maar ik zeg altijd maar: het herdenken gaat door, zeker nog een paar honderd jaar. Daar zullen de oorlogsmonumenten een belangrijke rol in gaan spelen. Een monument brengt je even bezinning. Zo nu en dan leid ik in Westerbork groepen rond vanaf 'ons' 102.000 stenen-monument. Meestal komt zo'n groep wat later en ga ik er vast even zitten. Alleen. Waar ik dan aan denk? Aan mijn ouders en mijn pleegzusje. Ik zie ze voor me. Nooit meer teruggekeerd."

102.000 stenen
"Ik vind dat het monument zeer geslaagd is. Bezoekers reageren vrijwel zonder uitzondering geroerd en zijn onder de indruk van de massaliteit van de steentjes. Ze beseffen op dát moment waar die voor staan. Toen we het monument oprichtten, waren we overigens helemaal niet bezig met de vraag welke impact het op publiek zou hebben. Voor ons ging het erom een monument te creëren voor die 102.000 mensen, voor die mensen die zo onschuldig de dood werden ingestuurd. Om die nooit te vergeten. Dat vind ik nog steeds het allerbelangrijkste."

Bij een joods graf leg je geen bloemen maar stenen

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht