Adopteer een monument

Herdachte groepen: Vervolgden Nederland
Onthulling: 3 april 1989
Adopteer dit monument.

Bourtange, 'Joods monument' (foto: R. Boxem)
Bourtange, 'Joods monument' (foto: R. Boxem)
Bourtange, 'Joods monument' (foto: R. Boxem)
Bourtange, 'Joods monument' (foto: R. Boxem)

Het monument

Vorm en materiaal
Het 'Joods Monument' in Bourtange (gemeente Vlagtwedde) is een plaquette met een davidster van natuursteen. De plaquette is 1 meter hoog en 1 meter 40 breed.

Tekst
De tekst op de plaat luidt:

GEDENK WAT AMALEK U GEDAAN HEEFT...
...VERGEET HET NIET. DEUT 25:17-19

TER HERINNERING AAN DE 46 GEDEPORTEERDEN
VAN DE JOODSE GEMEENTE BOURTANGE -
VLAGTWEDDE UIT DE JAREN 1940-1945.'

Hieronder zijn de namen en leeftijden van 46 joodse slachtoffers aangebracht.

Digitaal Joods Monument
Een aantal joodse oorlogsslachtoffers dat op dit gedenkteken vermeld staat, is tevens opgenomen in het 'Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland'. Hierin vindt u meer informatie over deze personen met waar mogelijk een korte biografie, familierelaties en adresgegevens.

Onder het kopje 'Geschiedenis' op deze pagina kunt u op een persoonsnaam klikken om doorverwezen te worden naar het Digitaal Joods Monument.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het 'Joods Monument' in Bourtange (gemeente Vlagtwedde) is opgericht ter nagedachtenis aan 46 joden uit hun dorp die in de Tweede Wereldoorlog zijn gedeporteerd.

De namen en leeftijden van de 46 slachtoffers luiden:

Aleida Henriëtte Braaf, 19 jaar; Juacques Braaf, 56 jaar; Louise Aleida Braaf, 22 jaar; Simon Abraham Braaf, 43 jaar; Heiman de Beer, 80 jaar; Betje van der Brug, 50 jaar; Emma Frank, 18 jaar; Fanny Frank, 6 jaar; Jeanette Frank, 50 jaar; Julius Frank, 19 jaar; Louise Frank, 4 jaar; Siegfried Frank, 46 jaar; Regina Hes, 68 jaar; Bertha Jacobson, 38 jaar; Meier Jacobson, 82 jaar; Hartog Kosses, 54 jaar; Wiardus Gompel Kosses, 18 jaar; Roosje Anna Levie, 5 jaar; Tineke Florentina Levie, 9 jaar; Mozes Levie, 42 jaar; Gholina Meijer, 6 jaar; Goldina Meijer, 8 jaar; Louisa Meijer, 13 jaar; Marianne Meijer, 15 jaar; Roza Meijer, 45 jaar; Simon Meijer, 43 jaar; Efina Mozes, 6 jaar; Fokje Mozes, 33 jaar; Mozes Mozes, 75 jaar; Mozes Mozes, 9 jaar; Roossien Mozes, 81 jaar; Samson Mozes, 36 jaar; Eva Pinto, 60 jaar; Rosalie Rothschild, 75 jaar; Emma Sachs, 23 jaar; Jacob Sachs, 49 jaar; Louis Sachs, 80 jaar; Nellie Serlina Sachs, 46 jaar; Sophie Sachs, 15 jaar; Meijer Salomons, 80 jaar; Jetta Rebecca Schrijver, 31 jaar; Saartje Valk, 41 jaar; Levie Valk, 44 jaar; Mozes Valk, 14 jaar; Bartha Valk, 8 jaar en Jantje Vrengel, 63 jaar.

Op het monument staan de namen en leeftijden van enkele slachtoffers anders vermeld dan in het Digitaal Joods Monument.

Onthulling
Het monument is onthuld op 3 april 1989 door mevrouw Henriette van Bekkum-Sachs en de heer Ben Kosses. Twee leden van de Joodse Gemeente Bourtange die de oorlog hebben overleefd.

Sprekende beelden: lees hier het getuigenverhaal van Ben Kosses

Locatie
De plaquette is bevestigd op de muur van de voormalige synagoge van Bourtange (gemeente Vlagtwedde).

Bron
Gemeente Vlagtwedde.

Voor meer informatie
St. Vesting Bourtange.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Om een ereschuld in te lossen

Ruud Nobbe (1927), Bourtange - Groningen

Een Gronings dorp dat grenst aan Duitsland. In de oorlog gaan Duitse en Nederlandse jongeren met elkaar uit of zwemmen samen in het kanaal. Niemand in het dorp zegt iets als Joodse gezinnen op de bus naar Westerbork worden gezet. Ruud Nobbe (1927) zwaait z’n vriendinnetje Emma Frank uit. Nu vraagt hij zich af waarom niemand wat deed. Begin april 1945 arriveren Poolse bevrijders in het dorp. Drie van hen komen om doordat een tank ontploft. Vijftig jaar na dato ontwerpt Ruud Nobbe een gedenkteken. Om een ereschuld in te lossen, zoals hij zelf zegt.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel

Dubbel gevoel
"Voor mij leidde de oorlog tot een dubbel gevoel. Bourtange ligt op anderhalve kilometer van de Duitse grens aan een kanaal. De jeugd van Bourtange en het Duitse buurdorp Neu Rhede kende elkaar. In de zomer zwommen we samen in het kanaal, ook tussen '40 en '45. Er werden geen vragen bij gesteld. De grote verschillen werden verdoezeld bij gebrek aan politiek bewustzijn. De Duitse jongens zaten bij de Hitlerjugend en namen hun dolkje wel eens mee. Later moesten ze in militaire dienst. Het was zoals het was. Op het platteland hebben mensen doorgaans een niet-kritische houding, waarmee je alle kanten op kunt. Zo ook in Bourtange. Over leeftijdsgenoten uit NSB-gezinnen die bij de Jeugdstorm zaten, was er een mening, maar ook zij werden niet buitengesloten."

Kaffee, Kuchen en Franse cognac
"Tijdens de oorlog kon je makkelijker de grens over dan ervoor. Jongens van 17, 18 jaar die voor de Arbeitseinsatz naar Duitsland moesten, gingen bij boeren net over de grens aan de slag in plaats van veel verder weg. Dat werd geregeld. Ook met gewilde goederen als sigaretten kon je eenvoudig de grens passeren. Vaak ging ik op zondag met vrienden bij de Duitse Hilde op bezoek. In ruil voor pepermunt of thee kregen we daar Kaffee, Kuchen en Franse cognac. Hildes vader zat als officier in het Duitse leger in Frankrijk. Samen zagen we de Amerikaanse bommenwerpers overvliegen naar hun doelen in Bremen, Hamburg et cetera. Of we beleefden de luchtgevechten tussen B.17's en Duitse jagers, die opvallend vaak in de grensstreek plaatsvonden. We leefden mee toen een broer en vader van een Duitse jongen door oorlogsgeweld omkwamen."

'Retourticket' naar het land van hun voorouders
"Een Joods meisje Emma Frank was een vriendinnetje van mij. We waren even oud. Begin februari vertrok zij met haar familie en vijfenveertig andere joodse inwoners van Bourtange en Vlagtwedde. Ik zie haar nog zitten in de bus. Tussen de opzij geschoven vitrages zwaaide ik naar haar. Vele van de aan onze oostgrens wonende Joodse families kwamen oorspronkelijk uit Polen, waar ze rond 1800 door de Russen verdreven waren. De Duitsers regelden een 'retourticket' naar het land van hun voorouders. Emma werd via Westerbork op transport gesteld naar Auschwitz waar ze op de dag van aankomst, 12 februari 1943, in de gaskamer werd vermoord. De anderen troffen hetzelfde lot. Na het vertrek van de bus over de klinkerweg naar Vlagtwedde veranderde er weinig in Bourtange. De Joden waren weg en dat was dat. Deze houding speelde mij later parten. Waarom deed niemand in Bourtange iets? Waarom gebeurde het en waarom schreef ik niet eens een brief aan Emma?" 

De Eerste Poolse Pantserdivisie
"Begin april 1945 vertrok de Eerste Poolse Pantserdivisie onder leiding van Generaal Majoor Stanislaw Maczek uit Breda om op 13 april in Bourtange te arriveren. Ze hadden in juli 1944 vanuit Schotland de oversteek naar Normandië gemaakt. In Bourtange was het hoofdkwartier tijdelijk gehuisvest in café Borgeld aan het Marktplein. Met mijn vier jaar Engels van de Mulo kon ik met de Polen praten. Ik legde contacten tussen Nederlandse meiden en de soldaten. Op mijn vraag waar de Tommies waren, antwoordden ze 'die komen altijd twee dagen later met hun handschoenen aan'." 

Door een granaat getroffen
"De Polen stuitten in Bourtange en omgeving op onverwacht grote Duitse tegenstand. Op 13 april 1945 werd een Poolse Sherman-tank in de flank door een granaat getroffen. De bemanning van drie jonge Polen was op slag dood. Ik zag hoe ze door hun kameraden uit de tank gehaald werden. Vervolgens werden ze provisorisch begraven aan de kant van de weg. Een Poolse aalmoezenier droeg een mis op. Enorm indrukwekkend. Die stoere soldaten stonden verschrikkelijk te huilen. Vanuit hun woede hebben ze daarna in Duitsland nog heel wat kapot geschoten. Ook bevrijdden ze tweeduizend Poolse vrouwen uit een kamp in Oberlangen, langs de grens bij Ter Apel. Deze vrouwen waren gevangen vanwege hun deelname aan de opstand in Warschau in 1944." 

Onder pseudoniem
"Tussen 11 en 15 april 1945 kwamen in de buurt van Bourtange zes Polen om. Drie van hen leefden onder pseudoniem, zoals vele andere Poolse militairen. Wat was namelijk het geval? Veel Polen die door de Russen krijgsgevangen werden gemaakt, opereerden vanaf 1942 onder Engelse leiding in het Tweede Poolse Corps, dat in totaal 115.000 mannen groot was. De Engelsen en de Russen waren dit overeengekomen. Van deze Polen waren er veel - dikwijls gedwongen - in Duitse dienst geweest. Om te voorkomen dat ze als geallieerde militair door de Duitsers gevangen werden genomen en vervolgens herkend zouden worden, veranderden ze hun naam. Want op desertie uit Duitse dienst stond de doodstraf." 

In Polen op zoek gegaan
"In 1989 is voor de omgekomen joodse bewoners van Bourtange een plaquette aangebracht op de muur van de synagoge, maar niets herinnerde aan de Poolse oorlogsslachtoffers. Ik had na de oorlog door mijn werk bij de Staatsmijnen in Limburg contact met Poolse mensen die vanwege het communisme niet terug wilden naar Polen. In 1995 ben ik in Polen op zoek gegaan naar de achtergronden van de drie slachtoffers van het tankongeluk in Bourtange. Dit leverde weinig op. Men sprak in Polen niet graag over het verleden. Ik ben overigens ook naar Auschwitz gegaan, waar ik een kiezelsteen uit Bourtange heb achtergelaten, als een bescheiden 'In Memoriam' voor de Joodse Bourtangers."

Gedenkteken ontworpen 

"Tot dan was ik in de veronderstelling dat er maar drie Polen in Bourtange en omstreken waren omgekomen. De gemeente schaarde zich achter het plan voor een gedenkteken. Toen de plaatselijke pers erover ging schrijven, werden de verhalen van de andere drie in de buurt gesneuvelde Polen bekend. Men besloot om een monument op te richten ter nagedachtenis aan de zes Poolse mannen die tussen 11 en 15 april 1945 zijn omgekomen in wat nu de gemeente Vlagtwedde is. De plaquette mocht ik ontwerpen. 'Voor uw en onze vrijheid' was de lijfspreuk van de Eerste Poolse Pantserdivisie. Die heb ik met het logo en de namen in het ontwerp verwerkt. Het gedenkteken is komen te hangen aan de muur van Marktplein 9, het vroegere café Borgeld, waar het Poolse hoofdkwartier ondergebracht was. Op 14 april 2005 is het monument onthuld door de Poolse ambassadeur. De 84-jarige weduwe en de zoon van Edmund Porombka, die zijn vader nooit gekend heeft, waren daarbij aanwezig." 

Bron:

  • Ruud Nobbe, Herinneringen aan Bourtange 1939 – 1945, "Dorp aan de grens" (2004).
Om een ereschuld in te lossen

Gedenk wat Amalek u gedaan heeft

Ben Kosses, Bourtange (gemeente Vlagtwedde) - Groningen

Na de oorlog trouwt hij met de dochter van het gezin waar hij was ondergedoken. Zelf is hij van Joodse afkomst. Ben Kosses (1921) en zijn vrouw vertellen op scholen over de Tweede Wereldoorlog. Als Bourtange als voormalig vestingstadje wordt gerestaureerd, zetten Kosses en zijn vrouw met een werkgroep alles op alles voor de herinrichting van de synagoge. Op de herdenkingsplaquette staan de namen van zijn ouders, zijn broer en 43 andere Joodse slachtoffers uit Vlagtwedde en Bourtange. Ben Kosses heeft ze allemaal gekend. Hun namen mogen niet vergeten worden.

door Robert Boxem


Concentratiekampen langs de grens
"Mijn vader was handelaar in kleinvee in Vlagtwedde. Veel joden zaten in de veehandel. De gemeente Vlagtwedde ligt aan de Duitse grens. Mijn vader had contacten in Duitsland, er woonde familie. Meteen in 1933, toen de nazi's de macht overnamen, hoorden we van het gevaar. Er kwamen concentratiekampen langs de grens, daar zijn veel mensen afgebeuld tot ze stierven. Je zag Joodse en communistische vluchtelingen in het dorp. De politiek werd besproken."

Verraden, gedeporteerd en vermoord

"Ik wist dat de Joden in Duitsland niets goeds te wachten stond. Ik heb me dan ook niet gemeld voor tewerkstelling, maar ging werken voor een slagerij. Ik heb me ook niet voor kamp Westerbork gemeld. Mijn jongere broer Willie wel, hij is in 1942 naar Auschwitz gedeporteerd en vermoord. Mijn ouders wilden eerst niet onderduiken, maar hebben dat toch gedaan. Zij zijn na verraad in 1943 opgepakt, gedeporteerd en in Auschwitz vermoord. Mijn zuster Bettie kwam op hetzelfde onderduikadres terecht als ik en heeft de oorlog overleefd. Zij woont nu in Israël."

Van hot naar her

"Tot augustus 1942 kon ik blijven werken, daarna werd het te gevaarlijk. Vooral door enkele NSB-ers in het dorp die mij op het oog hadden. Met een oom ben ik op zoek gegaan naar een onderduikplaats, nadat we door de veldwachter waren gewaarschuwd. Die was 'goed' en vertelde vooraf dat hij ons moest arresteren. Van augustus tot december heb ik op zoveel plekken gezeten: hier een week, daar een nacht. Ik ben zelfs naar Amsterdam geweest en naar het adres waar mijn ouders zaten, maar ik kon nergens blijven. Uiteindelijk ging ik maar weer terug naar Oost-Groningen, ik was helemaal berooid. Voordat ik moest onderduiken hadden veel bekenden en buren gezegd: 'kom maar bij ons als het nodig is'. Maar toen ik daar kwam hadden ze opeens geen trek meer, vonden ze het te gevaarlijk of ze hadden met hun vrouw gepraat en die zag het niet zitten."

Familie Drenth had wel 15 onderduikers
"Ik heb in deze periode zelfs een paar dagen in een schuilplaats gelegen in een boerderij die door de nazi's was gevorderd. Ik moest de hele dag stil zijn en me niet verroeren, verschrikkelijk. Toen ik er even uit werd gelaten, zei ik: 'Daar ga ik niet in terug'. Ik werd naar de familie Drenth gebracht. Het was december 1942. Onderweg werd mijn begeleider gegroet door een meisje, ik weet het nog goed. Dat meisje is mijn vrouw geworden. De familie Drenth woonde in een boerderijtje in Stadskanaal. Ze hadden niet veel, vader Drenth was landarbeider. Zelf verbouwden ze wat groente en hielden ze beesten. Toch deden ze alles voor mij, en voor anderen. Ze stelden hun huis open voor iedereen die een plaats nodig had. Mijn zuster kwam erbij. In de loop van maanden groeide het aantal Joodse onderduikers tot vijftien. We bleven altijd binnen in dat huisje. Het verzet bracht geld en bonkaarten. Ik heb bij de familie Drenth les gegeven aan de kinderen die er waren: lezen, schrijven, rekenen, geschiedenis, aardrijkskunde, wat ik wist. Op de bevrijdingsdag, 13 april 1945, mochten we eindelijk naar buiten, de zon in, het was een prachtige dag. Lammie, de oudste dochter van Drenth, en ik hadden verkering gekregen en we zijn na de bevrijding getrouwd. We hebben een vleeswarenbedrijf opgezet. Tot mijn 55e heb ik dat geleid, daarna ging ik met pensioen en hebben de kinderen het overgenomen. Lammie en ik zijn gaan reizen: met de caravan zijn we veel weggeweest, tot Rusland en Israël toe.

Joods monument
In de jaren zeventig werd Bourtange als voormalig vestingstadje gerestaureerd. Ook de oude synagoge, waar wij vroeger altijd naartoe gingen, werd hersteld. Na de oorlog hadden er mensen gewoond. De synagoge was na de restauratie van binnen helemaal leeg. We hebben samen een werkgroep opgericht voor de herinrichting. Fondsenwerving, materiaal zoeken, enzovoorts. Nu staat de synagoge er weer goed bij, niet helemaal zoals vroeger, maar het lijkt erop. Ik heb me vervolgens persoonlijk sterk gemaakt voor een monument voor de 46 omgebrachte Joden uit Vlagtwedde en Bourtange. Ik heb al die mensen gekend. In 1989 werd een plaquette aangebracht aan de buitenkant van de synagoge. Zo kan iedereen die het vestingstadje binnenkomt het zien. De slachtoffers staan met voor- en achternaam en leeftijd op de plaquette. Vooral die leeftijden maken iets los bij de mensen die het lezen: 82 jaar, 81 jaar, 9 jaar, 6 jaar... Natuurlijk staan mijn ouders en mijn broer er ook bij. Op de steen staat in het Hebreeuws en in het Nederlands de spreuk: Gedenk wat Amalek u gedaan heeft...vergeet het niet. Lees voor Amalek maar Hitler. Ieder jaar wordt er door schoolkinderen met Dodenherdenking een krans gelegd, ook wordt er gezongen. We zijn hier vaak bij geweest. Ook gaan we wel naar de herdenking bij het voormalige Kamp Amersfoort.”

Niet vergeten
"Ik vind monumenten belangrijk. De herinnering moet voor het nageslacht worden bewaard, de namen van de slachtoffers mogen niet worden vergeten. Ook nu worden er nog monumenten opgericht. Dat is goed. Zeker met alle ellende van tegenwoordig en de dreiging die ons boven het hoofd hangt. Je weet niet wat er in de wereld gaat gebeuren. Misschien zullen we over een tijd de Tweede Wereldoorlog niet meer herdenken. Lammie en ik hebben vaak op scholen voorlichting over de Tweede Wereldoorlog gegeven. Ook hebben we lezingen gegeven in het Herinneringscentrum Kamp Westerbork. Langzamerhand ben ik daar te oud voor. Maar ik vind het belangrijk dat er aandacht aan de oorlog geschonken wordt, dat er nog steeds wordt geluisterd naar wat wij hebben meegemaakt."
Gedenk wat Amalek u gedaan heeft

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht