Adopteer een monument

Herdachte groepen: Geallieerde militairen
Ontwerper: Majoor Koninklijke Luchtmacht W.J.M. Duyts
Onthulling: 21 september 1984
Adopteer dit monument.

Apeldoorn, gedenkplaat 'Airborne Military Hospital' (foto: Jan van den Heuvel CC BY 3.0)
Apeldoorn, gedenkplaat 'Airborne Military Hospital' (foto: Apeldoornse Onderwijssite)
Graeme Warrack
Onthulling van het monument door Graeme Warrack (foto: Joop Rump)

Het monument

Vorm en materiaal
De gedenkplaat 'Airborne Military Hospital' in Apeldoorn is een donkere, marmeren plaquette met het embleem van de Britse Militair-Geneeskundige Dienst en de Britse en Poolse parachutisten-emblemen.

Tekst
De tekst op de plaquette luidt:

'IN DIT GEBOUWENCOMPLEX WAS VAN
25 SEPTEMBER TOT 26 OKTOBER 1944
GEVESTIGD HET AIRBORNE MILITARY
HOSPITAL APELDOORN.
HIER VERBLEVEN RUIM 1750 ACHTER-
GEBLEVEN GEWONDEN VAN DE SLAG OM
ARNHEM EN VERBORG DE DIVISIE ARTS
COLONEL GRAEME WARRACK ZICH IN
EEN KAST, ALVORENS HIJ OP 29 OKTO-
BER 1944 UIT DE KAZERNE ONTSNAPTE'.

Symboliek
De gedenkplaat moet jonge marechaussees doen beseffen dat de vrijheid moeizaam bevochten is.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

De gedenkplaat 'Airborne Military Hospital' is aangebracht ter nagedachtenis aan de geallieerde militairen die zijn omgekomen of gewond zijn geraakt bij de Slag om Arnhem.

Velen van hen werden vanuit het Airborne-hospitaal in de Willem III-kazerne overgebracht naar het krijgsgevangenkamp Fallingbostel in Noord-Duitsland. De commandant van het hospitaal, Graeme Warrack, wist zich echter te onttrekken aan krijgsgevangenschap door zich in een kast in de kazerne te verbergen. De speelfilm Travel by dark is gebaseerd op zijn boek.

De Slag om Arnhem maakte deel uit van operatie 'Market Garden', Operatie 'Market Garden' was een groot offensief van 17 tot 26 september 1944, waarmee de geallieerden vanuit België een bruggenhoofd over de grote rivieren in Nederland wilden veroveren. Luchtlandingstroepen moesten in een bliksemsnelle aanval bruggen in Noord-Brabant en Gelderland veiligstellen. Er werden drie complete divisies gedropt: de 101ste US Airborne Divisie bij Son (ten noorden van Eindhoven) en Veghel, de 82ste US Airborne Divisie bij Grave en Groesbeek (ten oosten van Nijmegen) en de 1ste Britse Airborne Divisie ten westen van Oosterbeek. Later volgde ook nog de landing van de Poolse 1e Onafhankelijke Parachutistenbrigade bij Driel. Vanuit België moest het Britse 30e Corps via de veroverde bruggen oprukken naar het IJsselmeer.

Bij de Amerikaanse luchtlandingstroepen verliep alles vrij goed. De bruggen over de Maas en het Maas-Waalkanaal bij Heumen vielen in hun handen en na harde strijd ook de Waalbrug bij Nijmegen. Ook rondom Eindhoven vielen de bruggen grotendeels in handen van de Amerikaanse para’s.

Maar de Rijnbrug bij Arnhem bleek een brug te ver. Onder leiding van luitenant-kolonel John D. Frost slaagde het 2de bataljon van de 1ste Parachutisten Brigade van de 1ste Airborne Divisie erin om de noordelijke oprit van de oude Rijnbrug te bezetten en deze oprit tijdens de daaropvolgende strijd dagenlang onder controle te houden. De Engelse para's bij de Rijnbrug en rondom Oosterbeek werden echter verrast door Duitse pantsertroepen en moesten zich met zware verliezen overgeven. De landing van de Poolse 1e Onafhankelijke Parachutistenbrigade bij Driel was te laat om nog van enige hulp te kunnen zijn aan de belegerde Engelse luchtlandingstroepen. Ook de opmars van het 30e corps liep ernstige vertraging op door onder andere aanvallen van in de haast samengestelde Duitse eenheden.

Nadat de Slag om Arnhem werd verloren, is de aanval gestokt. Wel was dankzij de samenwerking van Amerikaanse en Engelse soldaten een deel van Noord-Brabant en Gelderland in geallieerde handen terechtgekomen. Vanuit deze strook vrij gebied van Eindhoven naar Arnhem ('de Corridor' genoemd) werd in de maanden daarna de rest van Brabant bevrijd. Tijdens operatie 'Market Garden' zijn boven Nederland 35.000 parachutisten gedropt, waarvan circa 11.000 bij Arnhem zijn geland. Slechts 2400 man is het gelukt om na gevechten in Oosterbeek en Arnhem de Rijn terug over te steken naar de Betuwe. De overige soldaten raakten gewond, werden gedood of zijn krijgsgevangen gemaakt. In totaal zijn meer dan 17.000 militairen van de luchtlandings- en grondtroepen gesneuveld, gewond geraakt of vermist. Dit verliescijfer was hoger dan tijdens de invasie in Normandië (D-Day).  

Oprichting
De oprichting van het monument was een initiatief van de toenmalige opperwachtmeester der Koninklijke Marechaussee, de heer P. van Garderen. Hij wist het benodigde geld bij elkaar te brengen voor een gedenkplaat.

Onthulling
Het monument is onthuld op 21 september 1984 door de Schotse kolonel-arts b.d., de heer Graeme Warrack, destijds commandant van het Airborne Military Hospital.

Tijdens de jaarlijkse herdenkingsweek van 17 tot 24 september vindt er bij het monument een kranslegging plaats. Nog altijd tonen oud-strijders van de 1st Airborne Division hierbij hun belangstelling.

Op vrijdag 17 augustus 2012 opende Graeme Warrack's zoon Bill de traditiekamer in gebouw 24, die van 25 september tot 29 oktober 1944 de slaap- en werkkamer was van zijn vader. In een holle ruimte boven de rechter kast in deze kamer heeft kolonel Warrack zich op17 oktober 1944 verstopt om te kunnen ontsnappen uit de kazerne zodra de Duitsers het 'Airborne hospital' zouden hebben verlaten. Op 29 oktober was het zover en in de avond wist de kolonel via het raam van deze kamer het gebouw te verlaten en door een gat in de afrastering uit de kazerne te ontsnappen. Ter herinnering daaraan zijn het gebouw en de traditiekamer naar Graeme Warrack vernoemd.

Het Ministerie van Defensie draagt de verantwoordelijkheid voor de verzorging van het monument.

Locatie
Het monument bevindt zich op het terrein van de koning Willem III-kazerne, gelegen aan de Sportlaan in Apeldoorn. De plaquette is bevestigd op de gevel van het gebouw (nummer 24) bij het exercitieterrein.

Bronnen

  • Apeldoorn Monumenten van L.P. van Oppen e.a. (Apeldoorn, 1990).
  • In het spoor van Market Garden - Monumenten en gedenktekens Noord-Brabant van Jacq van Eekelen e.a. (Den Dungen, Market Garden Comité, 1998).
  • Apeldoorn '40-'45, het verhaal achter de Apeldoornse oorlogsmonumenten van Jan Heerze en Jelle Reitsma (Apeldoorn, 2006);
  • www.apeldoornendeoorlog.nl.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht