Adopteer een monument

Herdachte groepen: Burgerslachtoffers
Ontwerper: Mari S. Andriessen (beeld), Jan P.T. Bijhouwer (herdenkingshof)
Onthulling: 1 oktober 1949
Adopteer dit monument.

Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: B. van Bohemen/NIOD)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: Gemeente Putten)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: Gemeente Putten)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: Gemeente Putten)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: B. van Bohemen/NIOD)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: Ars Longa Tentoonstellingen)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: Ars Longa Tentoonstellingen)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: Ars Longa Tentoonstellingen)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: Ars Longa Tentoonstellingen)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: Ars Longa Tentoonstellingen)
Putten, monument op de Herdenkingshof (foto: Gemeente Putten)

Het monument

Vorm en materiaal
Op het Herdenkingshof in Putten staat een Euville kalkstenen beeld van een staande vrouwenfiguur in klederdracht. De weduwe heeft een zakdoek in haar hand en kijkt in de richting van de Oude Kerk, vanwaar de Puttense mannen werden weggevoerd. Het beeld is 1 meter 83 hoog.

Tekst
De tekst op het voetstuk luidt:

'2 OCTOBER 1944

GEWIJD AAN DE
NAGEDACHTENIS
VAN DE ZESHONDERD
DIE NIET TERUGKEERDEN'.

Hieronder staat een passage uit Openbaringen 21 vers 4:

'EN GOD ZAL ALLE TRANEN
VAN HUNNE OOGEN AFWISSCHEN'.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het Herdenkingshof te Putten is opgericht ter nagedachtenis aan de razzia van 2 oktober 1944, waarbij 659 Puttense mannen vanuit de Oude Kerk werden weggevoerd naar concentratiekampen. Van hen hebben 552 mannen de Tweede Wereldoorlog niet overleefd.

Op 17 september 1944 werden in Gelderland tienduizenden geallieerde parachutisten gedropt. Met dit grootscheeps bevrijdingsoffensief wilden de geallieerden vanuit België een doorstoot naar Duitsland forceren. Er werd een beroep gedaan op het verzet om de para's optimaal te steunen. Vanuit Londen kreeg de RVV tevens het verzoek om auto's met Duitse officieren te overvallen om zo documenten te bemachtigen. Dit verzoek werd door de landelijke sabotage-commandant van de RVV, de heer Thijssen, (die vanuit de omgeving van Barneveld opereerde) serieus genomen.

In de nacht van 30 september 1944 pleegde een groep verzetsmensen bij Putten een overval op een auto van de Duitse Wehrmacht. Deze verzetsactie verliep echter niet volgens plan. Zowel een Duitse officier als een verzetsman kwam bij dit vuurgevecht om het leven. Een gewonde officier werd gevangengenomen en een ander vluchtte naar een nabijgelegen boerderij. Eén korporaal wist te ontsnappen en waarschuwde de Duitse commandant Fullriede.

De gevolgen voor Putten waren verschrikkelijk. In reactie op deze verzetsdaad werd het dorp op last van generaal Friedrich Christiansen omsingeld. Hij had het bevel gegeven de daders van de aanslag op te sporen en dood te schieten. Bovendien werden alle Puttense mannen tussen 18 en 50 jaar van de vrouwen en kinderen gescheiden en opgesloten in een school en een eierhal. De volgende dag (2 oktober 1944) werden zij afgevoerd naar kamp Amersfoort. De vrouwen en kinderen werden geëvacueerd en het dorp werd platgebrand, met uitzondering van 'Deutschfreundiche Einwohner'. Van de 659 gearresteerde Puttense mannen zijn 552 om het leven gekomen. Ruim 200 van hen kwamen om in het concentratiekamp Neuengamme.

Onthulling
Het monument is onthuld op 1 oktober 1949 door Hare Majesteit Koningin Juliana. In 1992 is in de buurt van de Herdenkingshof een gedachtenisruimte geopend, waar het verhaal van de razzia in woord en beeld wordt weergegeven.

Locatie
De Herdenkingshof heeft twee ingangen: aan de Dorpsstraat en aan de Van Haersma de Withstraat te Putten.

Bronnen

  • Gemeente Putten;
  • Contactblad van de Stichting 1940-1945 van oktober 2002;
  • Sta een ogenblik stil... Monumentenboek 1940/1945 van Wim Ramaker en Ben van Bohemen. (Kampen, Uitgeversmaatschappij J.H. Kok Matrijs, 1980). ISBN 90 242 0185 3.

Voor meer informatie
www.oktober44.nl

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Je weet pas wat vrijheid is, als het je ontnomen is geweest

Gerrit van de Poll (1934), Putten - Gelderland

Van de 659 mannen die zijn weggevoerd, komen er 552 niet meer terug. Een monument in Putten herinnert aan de dag waarop alle mannelijke inwoners tussen de 18 en 50 jaar worden weggevoerd. Alle vrouwen en kinderen moeten in de kerk blijven. Het is een vergelding op een aanslag van het verzet de nacht ervoor. Gerrit van de Poll (1934) is bijna 10 jaar als hij de razzia van Putten meemaakt. Pas later blijkt dat de Duitsers alle mannen wilden executeren en de kerk bombarderen. Toch is dat niet gebeurd.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel


De Duitsers begonnen bang te worden

"Ik was een jaar of tien toen er bij ons in Putten een aanslag plaatsvond. Niemand in Putten heeft er iets van gemerkt. Het gebeurde in de nacht van 30 september op 1 oktober 1944. De ondergrondse deed dat in opdracht van de Engelsen. Als represaille zouden alle mannen worden gefusilleerd en het kerkgebouw met alle vrouwen en kinderen erin zou de lucht in gaan. Alleen, het gebeurde niet. Kolonel Fritz Fullriede, die hier in de regio het bevel voerde, heeft Putten gebruikt om zijn eigen leven te redden. De Duitsers begonnen namelijk bang te worden. Dus hij heeft de orders maar voor een deel uitgevoerd, zodat hij later kon zeggen: ik heb die mensen gered, dat is mijn verdienste geweest. Als het bevel precies was uitgevoerd, had ik hier nu niet gezeten." 

Putten zou worden platgebrand
"Wat ik me nog van die dag herinner? Rond half tien 's ochtends op zondag 1 oktober komt de buurvrouw bij ons thuis: 'Er is een razzia vandaag, de mannen moeten weg.' Mijn vader en mijn oom zeiden: het bos in! Vanaf de zolder zag ik hen weglopen. Dat is het laatste wat ik van mijn vader gezien heb. Maar dat wist ik toen nog niet. Alle vrouwen en kinderen moesten naar de kerk, ik ook. Bang waren we niet, want we wisten niet wat er die nacht ervoor gebeurd was. We liepen rustig met elkaar naar de kerk, zoals we dat op zondag ook deden. In de kerk moesten we de hele dag zonder eten en drinken op de banken blijven zitten. Die kerk puilde uit. Op een gegeven moment ben ik buiten gaan kijken. Ik zag mannen tegen een muur staan. Die hadden ze eruit gepikt om te fusilleren. 's Avonds moesten we weer naar buiten. Toen moesten de mannen de kerk in. Ik heb mijn vader tussen al die mannen niet kunnen ontdekken. Er werd tegen ons gezegd dat we thuis spullen op konden halen en dat we daarna het dorp uit moesten. Putten zou worden platgebrand en alle mannen afgevoerd. Er werden huizen in brand gestoken, maar niet het hele dorp. Ons huis stond er nog. Dus we zijn gewoon weer naar huis gegaan." 

Het verhaal van vader
"Mijn vader was weg, maar we maakten ons geen zorgen. Die komt wel weer terug, dachten we, hij heeft toch niks gedaan? Pas later hoorden we wat er gebeurd was. De mannen zijn namelijk naar kamp Amersfoort gebracht, en vandaar naar concentratiekamp Neuengamme. Onderweg sprong een andere oom van me uit de trein. Uiteindelijk kwam mijn vader in Neuengamme terecht. Op de tweede dag werden ze daar gebombardeerd. Toen is hij in een overvolle schuilkelder onderuit gegaan door zuurstofgebrek en weggesleept. Later zijn we erachter gekomen dat hij in een zogeheten 'Auslager' bij Hamburg zat. Daar werden ze ingezet om het puin van de bombardementen ruimen. Op 11 december 1944 is hij overleden." 

Gewoon feest gevierd
"Maar dat hoorden we pas later, toen de oorlog was afgelopen. We beseften nog niet wat er gebeurd was. We dachten dat de mannen wel weer terug zouden komen. Ze hadden immers niks misdaan. Na de oorlog hebben we hier gewoon feest gevierd. Pas in de maanden na de bevrijding realiseerden we ons dat er een ramp gebeurd was. Toen bleek dat slechts enkele Puttenaren terugkeerden. Langzaam kwam het besef hoe groot de ramp was. Mijn oom kwam wel terug. Vel over been. De verhalen die hij vertelde over het kamp, die wilden we niet geloven. We dachten dat hij een grapje maakte. Zo erg, zo ongeloofwaardig was het wat hij vertelde. Het officiële overlijdensbericht van mijn vader kwam in de loop van de zomer van 1945. En weet je wat het erge is? Mijn moeder heeft nooit geweten waaraan hij is overleden. Ze is in 1986 gestorven. In 1987 ontdekte ik bij toeval op het Puttense gemeentehuis een kopie van een Duitse acte waarop stond dat hij aan buikloop is gestorven." 

Er is geen graf van mijn vader
"Op de plek waar nu het monument staat in Putten was een wijk die helemaal is platgebrand. Het is een symbool geworden, een plek waar je samenkomt met herdenkingen. Het is belangrijk dat het er is, omdat er verder niks is. Er is geen graf van mijn vader bekend. Als we wel een begrafenis hadden gehad, hadden we kunnen zeggen: nu begint er een rouwperiode. Wij vielen echter langzaam in dat gat. Toen mijn moeder kwam te overlijden, hebben we wel op de grafsteen gezet dat ze de weduwe was van Jan van der Poll. Zo is er toch iets voor de familie alleen, want het monument is voor iedereen. En zijn naam staat in de gedenkruimte naast het monument. Daar vertel ik later het verhaal aan mijn kleinkinderen, als ze groot zijn en als ik nog leef. Dan maak ik een foto van ze bij de plaat met de naam van mijn vader erop. Je weet pas wat vrijheid is, als het je ontnomen is geweest."

Je weet pas wat vrijheid is, als het je ontnomen is geweest

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht