Adopteer een monument

Herdachte groepen: Vervolgden Nederland
Ontwerper: Heleen Levano-Wiedemeijer (05-12-1941)
Onthulling: 25 november 1978
Adopteer dit monument.
Dit monument is in schooljaar 2017-2018 geadopteerd door Basisschool Hildebrand-Van Loon.

Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Ars Longa Tentoonstellingen, Amsterdam)
Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Ars Longa Tentoonstellingen, Amsterdam)
Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Ars Longa Tentoonstellingen, Amsterdam)
Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Ars Longa Tentoonstellingen, Amsterdam)
Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Ars Longa Tentoonstellingen, Amsterdam)
Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)
Amsterdam, Zigeunermonument (foto: Nationaal Comité 4 en 5 mei)

Het monument

Vorm en materiaal
Het Zigeunermonument in Amsterdam is een in brons gegoten beeld van een gezin (man, vrouw en twee kinderen) dat vlucht voor een 'hel van vuur'. Het beeld is geplaatst op een gemetseld voetstuk. Het gedenkteken is 3 meter 50 hoog.

Teksten
De tekst op het monument luidt:

'HEL VAN VUUR'.

De tekst op de voorzijde van het voetstuk is ontleend aan een dodengebed van zigeuners:

'STEL HUN WEG IN HET NIEUWE LEVEN
VOOR HEN OPEN
EN VERLOS HEN VAN DE BANDEN
VAN HET VERDRIET'.

De tekst op de linkerzijde van het voetstuk luidt:

'1940
-1945'.

De tekst op de achterzijde van het voetstuk luidt:

'PUTRAY LESKO DROM
ANGLE LESTE TE NA
INKRAV LES MAI BUT
PALPALE MURA BRIGASA'.

De Nederlandse vertaling van deze tekst luidt:

'Stel hun weg in het nieuwe leven
voor hen open en verlos hen
van de banden van het verdriet'.

De tekst op de rechterzijde van het voetstuk luidt:

'ZIGEUNERMONUMENT
TER NAGEDACHTENIS
AAN DE MILJOENEN
OMGEKOMEN
ZIGEUNERS IN DE
TWEEDE WERELDOORLOG
AANGEBODEN AAN
DE STAD AMSTERDAM
DOOR DE STICHTING
ROM-1 AUGUSTUS 1978'.

Symboliek
Het beeld is een verbeelding van de hel waar de miljoenen Sinti en Roma tijdens de Tweede Wereldoorlog doorheen gingen. Ook is het gedenkteken een waarschuwing voor het heden en de toekomst.

Beeldhouwster Heleen Levano omschreef haar ontwerp als volgt: 'Aan Koko Patalo heb ik gevraagd wat voor zigeuners het symbool voor gevaar is. "Vuur," zei hij. Dus heb ik in het monument het vuur uitgebeeld waar ze doorheen zijn gegaan. Ik heb het gemaakt omdat het het enige antwoord is dat je kunt geven. Ik vind het iets verschrikkelijks, hoe een groep mensen heen en weer wordt gestuurd. Een heleboel mensen schijnen niet te weten of te willen weten dat er zoveel zigeuners zijn vermoord. Het is de manier om de aandacht te vestigen op een vergeten groep.'

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het Zigeunermonument in Amsterdam herinnert aan alle Sinti en Roma die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter zijn gedeporteerd en omgebracht.

Vermoedelijk zijn er in de bezettingsjaren tussen de kwart en anderhalf miljoen zigeuners vermoord. Het exacte aantal is niet te achterhalen, omdat er vaak in de papieren niet meer staat dan 'een aantal wagons zigeuners'. In 1936 verdwenen in Duitsland de eerste zigeuners in het Beierse concentratiekamp Dachau. Na december 1942 werden zij op last van Reichsführer SS en hoofd van de Duitse politie Himmler uit Duitsland en uit de bezette gebieden naar het Poolse vernietigingskamp Auschwitz-Birkenau getransporteerd.

Op 14 mei 1944 werd in Nederland een telexbericht verstuurd aan de vijf gewestelijke politie-commandanten: 'Met het doel ener centrale aanhouding van alle in Nederland verblijvende personen, die het kenmerk der zigeuners bezitten, moeten met instemming van de Befehlshaber der Ordnungspolizei op dinsdag 16 mei te 7 uur alle zigeunerfamilies, alle kinderen inbegrepen, door personeel van de Nederlandse politie onverwijld naar het kamp Westerbork worden overgebracht. [...] Onder het bovenstaande vallen alle personen die op grond van hun uiterlijk, hun zeden en gewoonten, als zigeuner of als zigeunerhalfbloeden kunnen worden aangemerkt, zomede alle personen die naar de geaardheid der zigeuners rondtrekken. De op transport te stellen gezinnen mogen de nodige onder- en bovenkleding en mondvoorraad (mits door henzelf gedragen) medenemen.'

Ondanks het feit dat zigeuners niet of nauwelijks geadministreerd stonden, werden zij op verscheidene plaatsen door Nederlanders opgepakt. Via het doorgangskamp Westerbork belandden 245 zigeuners in Auschwitz-Birkenau. Van deze groep mensen zijn 190 vergast of bezweken.

De eerste dag van augustus heeft voor zigeuners een bijzondere betekenis. In 1944 werden in de nacht van 31 juli op 1 augustus 5.000 zigeuners (mannen, vrouwen en kinderen) tegelijkertijd vergast in Auschwitz-Birkenau.

Oprichting
De oprichting van het monument was een initiatief van de Stichting ROM; de belangenvereniging voor zigeuners. Het is het eerste monument voor zigeuners ter wereld. Het beeld is een geschenk van kunstenares Heleen Levano aan de Stichting ROM, die het op haar beurt aan de gemeente Amsterdam heeft aangeboden.

Onthulling
Het monument is onthuld op 25 november 1978 door initiatiefnemer Koko Petalo.

Bronnen

  • Sta een ogenblik stil... Monumentenboek 1940/1945 van Wim Ramaker en Ben van Bohemen. (Kampen, Uitgeversmaatschappij J.H. Kok Matrijs, 1980). ISBN 90 242 0185 3;
  • Om nooit te vergeten - Amsterdamse monumenten en gedenktekens ter herinnering aan de Tweede Wereldoorlog van Mies Bouhuys en Boris Klatser. (Bussum, Produktie Uitgeverij Thoth, 1995). ISBN 90 6868 124 9;
  • Het Parool van 25 november 1978.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Wij zijn altijd ongewenste vreemdelingen geweest

Zoni Weisz, Amsterdam - Noord-Holland

Het blauwe jasje van zijn zusje ziet hij nog voor het raam van de treinwagon. Op 19 mei 1944 worden zijn ouders, zusjes en broertje met andere Sinti en Roma afgevoerd naar Auschwitz. Bij toeval ontsnapt Zoni Weisz (1937) aan dit Nederlandse zigeunertransport, zoals het wordt genoemd. Het monument op het Museumplein herinnert aan de 500.000 zigeuners die in de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. Zoni Weisz vraagt zich af waarom Sinti en Roma eeuwenlang zijn vervolgd. Hij zet zich in voor een eigen cultuur- en herinneringscentrum bij Eindhoven.

door Anita van Stel

De razzia
"Sinti en Roma trekken van oudsher rond in woonwagens. Ook ik kan me onze woonwagen nog herinneren. We leefden met zijn zessen op 11 vierkante meter. Op 29 maart 1943 kwam het bevel dat alle Nederlandse Sinti en Roma gedeporteerd moesten worden naar Auschwitz. Mijn vader dacht dit te kunnen voorkomen door begin 1944 in een winkelpand in Zutphen te gaan wonen. Maar op 16 mei 1944 zouden we worden gearresteerd, zo kondigde de Sicherheidsdienst (SD) aan. Ik was op die datum uit logeren bij mijn tante in Vorden. Een golf van angst ging door ons heen toen we hoorden dat mijn ouders, broertje en zusjes 's morgens vroeg bij de razzia waren opgepakt. Ze waren naar Westerbork gebracht. Mijn tante, mijn neefjes en ik zijn met wat handbagage op de vlucht geslagen, maar op een gegeven moment werden we toch door de Nederlandse politie opgepakt."

Mijn tante, mijn neefjes en ik zijn met wat handbagage op de vlucht geslagen, maar op een gegeven moment werden we toch door de Nederlandse politie opgepakt.

Het blauwe jasje
"Ze konden ons zo snel niet meer in Westerbork krijgen. De politie bedacht dat wij in Assen aan het transport zouden worden toegevoegd, als de trein naar Auschwitz daar langs zou komen. Een van de politieagenten had het beste met ons voor. Hij zei dat we moesten gaan rennen als hij zijn pet af zou nemen. Aan de andere kant van het perron stond een trein toen het transport uit Westerbork arriveerde. Het mooie blauwe jasje van mijn zusje hing voor het raam van de beestenwagen. Waarschijnlijk hadden mijn ouders dat expres gedaan. Mijn vader riep naar mijn tante 'Moezla, Moezla, zorg goed voor mijn jongen'. Dat ene moment blijft op mijn netvlies gebrand staan. Toen de agent zijn pet afdeed, zijn wij gaan hollen en in de andere trein gesprongen."

Overlijdensbericht
"Ik dook onder en ging later bij mijn grootouders wonen. Ik was onhandelbaar. Ik vermoedde dat mijn ouders niet meer terug zouden komen, maar wist het niet zeker. Begin 1947 kwam ik bij de zus van mijn moeder en haar twee dochters in Apeldoorn terecht. Haar man was overleden. Mijn allereerste cadeaus waren een gitaar en een bal, voor mij de juiste therapeutische middelen. Bij de bloemenwinkel van Derksen kreeg ik een baantje als bezorger. Dat is voor mij enorm belangrijk geweest, want ik ben later ook - redelijk succesvol - in de bloemenbranche doorgegaan. Op mijn achttiende moest ik tegen mijn zin in dienst. Ik had gehoord dat je niet in dienst hoefde als je vader in een concentratiekamp was omgekomen. De man achter het loket vond dat dit voor mij niet opging, omdat ik niet kon bewijzen dat mijn vader niet meer leefde. Ik heb hem bijna door het luikje heen getrokken. Uiteindelijk heb ik als dienstplichtige anderhalf jaar in het oerwoud van Suriname gezeten. Een bosneger daar verzekerde mij dat ik geen 'bakra boy' (blanke) was. Dat vond ik een groot compliment. Pas in 1959 ontving ik een officieel overlijdensbericht van het Rode Kruis, alleen van mijn vader. Het overlijden van mijn moeder, zusjes en broertje is nooit bevestigd. Ik heb ze vaak mijn bloemenwinkel binnen zien wandelen."
Sinti en Roma wonen niet snel herdenkingen bij. We gaan liever met elkaar een bos in en herdenken dan onze mensen. Toch gaan mijn vrouw en ik elk jaar op 4 mei naar de herdenking bij het prachtige Sinti en Roma-monument op het Museumplein in Amsterdam
Monument voor Sinti en Roma
"Sinti en Roma wonen niet snel herdenkingen bij. We gaan liever met elkaar een bos in en herdenken dan onze mensen. Toch gaan mijn vrouw en ik elk jaar op 4 mei naar de herdenking bij het prachtige Sinti en Roma-monument op het Museumplein in Amsterdam. Dat is toch echt mijn monument, want het beeldt precies uit waar het om gaat: een man, vrouw en kinderen die door de nazivlam verzwolgen worden. Koko Petalo, een Roma, Lou Mazirel en Paul van Ewijk hebben zich ingezet voor het oprichten van dit monument. Op 1 augustus vindt ook jaarlijks een herdenking in Auschwitz plaats. Dan herdenken we de nacht van 31 juli op 1 augustus 1944 waarin 5.000 Sinti en Roma in de gaskamers vermoord werden. Deze herdenking wordt druk bezocht. Heel veel Sinti en Roma kennen elkaar omdat onze familiebanden zich uitstrekken over grenzen."

Vogelvrij
"De geschiedenis van Sinti en Roma kenmerkt zich door negatieve beeldvorming en repressie. Een zigeuner is een rondtrekkende bandiet of een rondborstige, verleidelijke vrouw. Dat is het stereotiepe beeld. Het woord 'zigeuner' is een beladen term die wij vanwege de vele vooroordelen liever niet meer gebruiken.Wij zijn altijd ongewenste vreemdelingen geweest. In Duitsland werden zigeuners al in 1800 geïnterneerd in 'Zigeunerstädte'. Ze moesten er verplicht naar school. De Duitsers hoopten zo de Sinti en Roma eronder te krijgen. In het begin van de 19e eeuw hingen overal in Nederland plakkaten waarop stond dat het land 'vrij van heidenen' moest worden. Zigeuners waren vogelvrij en belandden op de brandstapel. Ik vraag me dikwijls af hoe we aan het negatieve imago komen. Wij zijn nooit een oorlog begonnen, hebben geen treinen gekaapt of ergens een bom gelegd. Hoe kon een overheid ons, een kleine minderheid, als bedreigend ervaren? De deportatie in de Tweede Wereldoorlog was centraal georganiseerd in Berlijn en ingegeven door raciale argumenten. Ik zie veel parallellen met de Jodenvervolging."

Met muziek verzachten we de pijn
"Wellicht was onze naar binnen gerichte cultuur een bron van ergernis en haat. Sinti en Roma leven in familieverband, met een sterke hiërarchie en eigen wetten en gebruiken. Oorspronkelijk komen wij uit India, want onze taal, het Romanes, is verwant met het Sanskriet. Doordat we over veel landen uitgezworven zijn, zijn er veel groepen met onderlinge verschillen in taal. Wij mogen onze taal niet schrijven en ook foto's zijn binnen onze cultuur taboe. Rouwen doen we binnen de eigen groep, zonder veel uiterlijk vertoon. Gesprekken gaan onherroepelijk over mensen die niet teruggekomen zijn. Met muziek verzachten we de pijn. Altijd met muziek."

De traditie doorgeven
"Mijn grote streven is een cultuur- en herinneringscentrum voor Sinti en Roma, waar iedereen naar de bron kan komen. Het idee is in 2001 geboren. Wij zijn de oudste minderheid in Nederland. Het is van belang dat jonge Nederlanders bekend worden met onze geschiedenis, want nog steeds bestaan er negatieve gedachten over Sinti en Roma. Zelfs in Nederlandse kinderboeken vind je die terug. Veel Sinti en Roma wonen nu in huizen, maar houden zelfs in deze tijd nog hun afkomst verborgen. Ik snap na alle ervaringen in mijn leven nog steeds niet waarom mensen oordelen op grond van raciale of cultuurverschillen en in hordes achter iemand als Pim Fortuyn aanlopen. De plannen voor het centrum zijn uitgekristalliseerd. Het moet in de regio Eindhoven komen, omdat daar van oudsher de meeste Sinti en Roma wonen. We denken aan een theaterzaal en een buitenruimte, waarmee de traditie van muziek maken en optreden doorgegeven kan worden aan de jongeren. Vanuit het centrum kunnen we aangeven wie we zijn en waar we naar toe willen. Het gaat om de acceptatie en dat je met behoud van je eigen cultuur deel uitmaakt van de Nederlandse gemeenschap."

Bron:

The Nationalist Socialist, Romani Rose (ed.);
Genocide of the Sinti and Roma, Catalogue of the permanent exhibition in the State Museum of Auschwitz, 2005.

Wij zijn altijd ongewenste vreemdelingen geweest

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht