Adopteer een monument

Herdachte groepen: Vervolgden Nederland
Ontwerper: Architectenbureau Kardol, Ans Zondag
Onthulling: 2002
Adopteer dit monument.
Dit monument is in schooljaar 2017-2018 geadopteerd door RKBS Mgr. Bekkersschool.

Veendam, 'Joods monument' (foto: gemeente Veendam)
Veendam, 'Joods monument' (foto: R. Boxem)

Het monument

Vorm en materiaal
Het 'Joods monument' in Veendam bestaat uit natuurstenen brokstukken, afkomstig van de voormalige synagoge, die in de Tweede Wereldoorlog onherstelbaar is beschadigd. Rondom de stenen is een hoefijzervormige marmerbetonnen rand geplaatst. In de rand zijn metalen schildjes aangebracht, waarop de namen van de joodse slachtoffers uit Veendam en Wildervank zijn weergegeven.

Tekst
De tekst op het gedenkteken luidt:

'DIT IS DE POORT TOT DE EEUWIGE
RECHTVAARDIGEN ZULLEN ER DOORKOMEN'.

'DEZE RESTEN VAN DE OUDE SYNAGOGE
ZULLEN BLIJVEN GETUIGEN
VAN ISRAËLS GELOOF EN VERTROUWEN IN
DE VERLOSSING VAN AL ZIJN KINDEREN.'

Wijzigingen
De marmerbetonnen rand is in 2000 aan het monument toegevoegd, naar een ontwerp van R.R. Woltjes.

Digitaal Joods Monument
De joodse oorlogsslachtoffers die op dit gedenkteken vermeld staan, zijn tevens opgenomen in het 'Digitaal Monument Joodse Gemeenschap in Nederland'. Hierin vindt u meer informatie over deze personen met waar mogelijk een korte biografie, familierelaties en adresgegevens.

Onder het kopje 'Geschiedenis' op deze pagina kunt u op een persoonsnaam klikken om doorverwezen te worden naar het Digitaal Joods Monument.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het 'Joods monument' in Veendam is opgericht ter nagedachtenis aan 93 joodse medeburgers die tijdens de bezettingsjaren zijn weggevoerd en omgebracht. De voormalige synagoge raakte tijdens de Tweede Wereldoorlog onherstelbaar beschadigd en is afgebroken in 1951.

De namen en sterfdata van de 93 slachtoffers luiden:

Regina Bargeboer-Dikker (12-2-1943), Philippus Bendik (10-2-1943), Mereltje Bendik-Levie (10-2-1942), Benjamin Broekema (7-5-1943), Roosje Broekema-From (7-5-1943), Abraham Jacob Broekema (7-5-1943), Herman Caneel sr. (30-9-1942), Johanna Kato Caneel (3-9-1943), Joseph Caneel (19-10-1944), Abraham Caneel (11-8-1942), Joseph Caneel jr. (18-10-1944), Jacob Cohen (28-5-1943), Minna Cohen-de Liever (28-5-1943), Samuël Cohen (28-5-1943), Esther Cohen-Klein (11-12-1942), Johan Cohen (23-11-1942), David van Delft jr. (28-2-1943), Mietje van Delft-West (23-11-1942), Joël van Delft sr. (17-8-1942), Sophia Frankforter-Goldsteen (12-2-1943), Abraham Gans (19-2-1943), Judith Gans (19-2-1943), Levie Gans (19-2-1943), Bertha Gans-van der Sluis (19-2-1943), Martijn Johan Gans (19-2-1943), Samson Gans (19-2-1943),

Sientje Klein (11-12-1943), Meijer Leman (11-12-1943), Luwina R. Leman-Meijers (23-11-1942), Aron Leman (23-11-1942), David Philippus de Levie (7-5-1943), Theresia de Levie-Goldsmid (23-11-1942), Sofia Magnus-de Levie (7-5-1942), Jonas Leezer (28-1-1944), Sara Leezer-Leviet (28-1-1944), Elsien Leezer (28-1-1944), Allegonda Leezer (22-10-1943), Daniël Leezer (21-5-1943), Regina Leezer-van Delft (21-5-1943), David Leezer (20-1-1943), Fieka Leezer (29-10-1942), Heiman Leezer jr. (13-8-1942), Gelle Johannes Leezer-Visser (23-11-1942), Roza Leezer (29-10-1942), Heiman Leviet (15-12-1942), Rachel Leviet-Mozes (15-12-1942), Bernard Leviet (15-12-1942), Izaäk Meijers (2-11-1942), Vroukje Engelina Meijers-Kats (2-11-1942),

Josephus Meijers (2-11-1943), Frouwke Meijers-Goldsmith (22-11-1942), Judith Meijers (2-11-1942), Maurits Meijers (2-11-1942), Joseph Pais (16-4-1943), Geiltje Pais Cohen (16-4-1943), Samuël Herman Polak (21-5-1943), Rachel Polak-Pais (21-5-1943), Nico Ies Polak (21-5-1943), Jozeph Polak (21-5-1943), Jacob van der Pool jr. (29-2-1943), Sientje v.d. Pool-Bargeboer (29-11-1942), Hiskia Mozes van der Pool (30-9-1942), Hartog van der Pool (30-9-1942), Simon van der Pool sr. (23-11-1942), Roelfien v.d. Pool (25-1-1943), Roza Bertha Sanders (28-5-1943), Sander Sanders jr. (28-5-1943), Roza Sanders-van Delft (28-5-1943), Hanna Sanders (28-5-1943), Isador Sanders sr. (21-5-1943), Naatje Ester Sanders-Brommet (21-5-1943), Halma Sanders (21-5-1943),

Erna Sanders (21-5-1943), Hanna Sanders-Tof (28-5-1943), Abraham Stoppelman (23-11-1942), Roosje Stoppelman-Philips (23-11-1942), Benjamin Tof (14-5-1943), Hanna Tof-Woudstra (16-4-1943), Jonas Vleesblok sr. (26-2-1943), Rosette Vleesblok-de Levie (26-2-1943), Simon Vleesblok (20-3-1943), Rosalia Vleesblok-Philips (20-3-1943), Elly Desira Vleesblok (20-3-1943), Grietje de Vries (30-11-1943), Herman de Vries (28-1-1944), Benjamin West (12-2-1943), Mietje West-Frankforter (12-2-1943), Salomon West (12-2-1943), Sophie Wilhelmina West (12-2-1943), Heiman West (9-11-1942), Aaltje West-Nieweg (9-11-1942), Hillegina West (9-11-1942) en Martha West (9-11-1942).

Op het monument zijn de sterfdata van enkele slachtoffers anders vermeld dan in het Digitaal Joods Monument.

Onthulling
Het monument is onthuld in 2002.

Bronnen

  • Gemeente Veendam;
  • Beelden van Veendam (Stichting Beeldende Kunst Veendam, 1992);
  • Joodse oorlogsmonumenten in de provincie Groningen van H. Hamburger en J.C. Regtien, met medewerking van Fr. van Echten (Bedum, Uitgeverij Profiel, 1998). ISBN 90 5294 172 6;
  • De kehille Veendam van Tammo Bakker (Veendam, 1998).

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Oorlogsslachtoffers een plek geven door hun namen te noemen

Piet de Vries en Harm Fröme, Veendam

Mensen hebben geen idee hoeveel Joodse mensen er zijn weggevoerd. In Veendam zijn dat er bijna 200 geweest. Daarom moeten we hun namen blijven noemen, zegt Piet de Vries (1922). Met Harm Fröme (1929), die zelf in Nederlands-Indië is geweest, heeft hij ervoor gezorgd dat er plaquettes met namen zijn geplaatst bij de vier gedenktekens in Veendam-Wildervank. Of het helpt? Fröme is sceptisch. Nederland had in Indonesië veel goeds kunnen doen als ze niet voor een gewelddadige oplossing had gekozen, vindt hij.

door Robert Boxem


Naamloos
Piet de Vries: "Vanaf 1995 ben ik bezig geweest met het plan voor een oorlogsmonument in Veendam. Er stonden al wel monumenten: een pilaar naast de hervormde kerk, een liggend beeld in Wildervank en de overblijfselen van de synagoge in Veendam. Deze gedenktekens heb ik altijd te weinig specifiek gevonden. Te onpersoonlijk, naamloos. De monumenten zijn toch opgericht om de diverse oorlogsslachtoffers te eren en te gedenken. Dan ben ik van mening dat de namen van de omgekomenen erop vermeld moeten worden, en niet alleen de spreuk 'Voor hen die vielen'." *

Niet vergeten

"Ik heb de oorlog bewust meegemaakt. Ik was toen een jaar of twintig. Mijn broer Simon zat bij het verzet. Ik heb wel eens hand- en spandiensten voor zijn groep verricht, onder meer de illegale krant Trouw rondgebracht. Toen de verzetsgroep werd opgerold, kwam er bij ons thuis een inval door de Sicherheitsdienst. Ze hebben Simon meegenomen, maar hij kon ontsnappen. We zijn allebei ondergedoken, ons ouderlijk huis werd leeggeroofd. Simon en ik zijn erdoor gekomen, anderen uit het verzet hebben hun leven gelaten. Ik vind dat je die niet mag vergeten."

Joodse inwoners
"Wat mij ook heeft dwars gezeten is het vergeten van de groep joodse inwoners uit Veendam en Wildervank. De mensen hier hebben geen idee hoeveel joden er zijn weggevoerd en vermoord. Als je er naar vraagt, zegt men "dertig of zo". Het zijn er bijna tweehonderd geweest. Ouden van dagen, baby's, hele gezinnen. Ik vind dat een verschrikkelijke geschiedenis. Binnen een paar weken waren deze Veendammers verdwenen. Ik heb verscheidene van deze mensen gekend en na de oorlog waren ze compleet vergeten. Jaren ben ik bezig geweest om de juiste naam- en leeftijdsgegevens boven water te krijgen."

Niet voor niets

"Toen ik begon met mijn actie om de namen van de oorlogsslachtoffers op of bij de monumenten vermeld te krijgen, kreeg ik geen medewerking. De gemeente Veendam zag er de noodzaak niet van in. Toen ik contact kreeg met de heer Fröme kwam er schot in de zaak: er werd een comité opgericht, later de Stichting Naamsvermelding Oorlogsslachtoffers WOII. In 2002 en 2003 heeft onze inspanning uiteindelijk geleid tot de onthulling van vier plaquettes met namen. Daarmee hebben de oorlogsslachtoffers uit Veendam en Wildervank eindelijk een plek gekregen en zijn hun namen verankerd. Hopelijk worden zij ook in de toekomst niet vergeten. Je mag daar wat mij betreft een waarschuwing voor de komende generaties in zien. Ik woon toevallig vlak bij de hervormde kerk en zie vaak mensen stilstaan bij het monument. Dan denk ik: wat zou de connectie zijn? Wat gaat er door ze heen? Alleen al het zien van deze mensen doet me beseffen dat wij ons niet voor niets hebben ingespannen."

Alleen verliezers

Harm Fröme: "Na de bevrijding ben ik als oorlogsvrijwilliger naar Nederlands-Indië gegaan. Ik heb daar 3 1/2 jaar gezeten. Meer dan zesduizend jongens zijn daar omgekomen, dat wordt vaak vergeten. Voor mij is het als de dag van gisteren. Als de Nederlandse regering het anders had aangepakt, dan hadden we daar veel goeds kunnen doen. Ook in overleg met de onafhankelijkheidsbeweging. Wij hadden daar alles voor in huis, maar er werd gekozen voor een gewelddadige oplossing. Dat is niet goed geweest. Zoals het gegaan is, zijn er alleen verliezers geweest van deze oorlog."

Voor mij horen ze erbij
"Vanaf 1999 heb ik mij sterk gemaakt voor de herdenking van vier Veendammers die in Indië zijn gesneuveld. Net als bij de andere oorlogsslachtoffers voelde de gemeente eerst niets voor de vermelding van hun namen. Dat lag te gevoelig, de gemeente was bang voor negatieve reacties. Voor mij horen ze er gewoon bij. Gelukkig vond ik steun bij Piet de Vries. We hebben doorgezet, we dachten: als we het nu niet doen, dan zal het nooit gebeuren."

Volwaardige plaats

"Als laatste in de reeks van vier monumenten is in september 2003 de plaquette voor de in Indië omgekomen Veendammers onthuld. Daarmee hebben ze een volwaardige plaats gekregen. Ik vind dat waardevol, de oorlog in Indië wordt naar mijn zin te veel weggemoffeld. Dit is een blijvende herinnering. Ik denk dat ook in komende generaties aandacht gegeven zal worden aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en Indië. Of de mensen er lering uit trekken? Ik betwijfel het. Er is nog nooit vrede op aarde geweest. Wat dat betreft zie ik het effect van de monumenten minder positief dan Piet de Vries."

* De namenlijst van de vermoorde Joodse inwoners uit Veendam is in 1998 door dhr. Tammo Bakker opgesteld. In zijn boek "De Kehille Veendam" herdruk 2009 (ISBN: 978-90-77220-06-1) is hierover meer informatie te vinden. Het boek is te bestellen via zijn website: www.tbakker.nl
Oorlogsslachtoffers een plek geven door hun namen te noemen

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht