Adopteer een monument

Herdachte groepen: Algemeen, Vervolgden Nederland, Verzet Nederland
Ontwerper: Pieter Groot
Onthulling: 3 april 1990
Adopteer dit monument.
Dit monument is in schooljaar 2017-2018 geadopteerd door CBS Het Baken.
Dit monument is in schooljaar 2017-2018 geadopteerd door RKBS De Rietvink.

Zaandam, monument in het stadhuis (foto: Cees Snijder)
Zaandam, monument in het stadhuis (foto: Cees Snijder)
Zaandam, monument in het stadhuis (foto: Cees Snijder)

Het monument

Vorm en materiaal
Het monument in het Stadhuis te Zaandam (gemeente Zaanstad) bestaat uit een drieluik, een ingelijste gedenkpenning en een zwartmarmeren zuil. De bovenste en onderste plaat van de drieluik zijn beschilderd. Op de middelste glazen plaat is een tekst aangebracht. Op de gedenkpenning ter gelegenheid van 50 jaar bevrijding staat de beeltenis van koningin Wilhelmina.

In de zuil ligt een boek met de namen van 171 joodse inwoners van de zeven voormalige Zaangemeenten, die in de oorlog zijn omgebracht. De historicus drs. P.H. Heere (NIOD) heeft deze gegevens verzameld. De namen zijn gekalligrafeerd door de benedictinessen van de Onze Lieve Vrouw Abdij in Oosterhout. Wekelijks wordt een pagina omgeslagen, zodat alle namen twee- of driemaal in een jaar zichtbaar zijn en de herinnering aan de doden levend wordt gehouden.

Tekst
De tekst op de zuil luidt:

'TER NAGEDACHTENIS AAN
DE TIJDENS DE JAREN
1940 - 1945 OMGEKOMEN
JOODSE INWONERS VAN
DE ZEVEN VOORMALIGE
ZAANGEMEENTEN.'

Symboliek
Met het drieluik heeft kunstenaar Pieter Groot willen uitbeelden dat we altijd weer te maken krijgen met oorlog. Maar er is ook hoop: een zwerm vogels symboliseert de vrijheid.

De eerste tegel laat zien hoe groepen mensen opgewekt met hun hoeden zwaaien bij het aanhoren van een oorlogsverklaring. Daarachter bevinden zich mensen die met vlaggen uitgerust voor hun idealen opkomen. Onder al die beelden zijn honderden soldaten te zien die ten slotte ondergaan in een poel van onmenselijkheid. Op de derde tegel zijn groepen vliegtuigen afgebeeld, die Nederland hebben bevrijd. De toestellen transformeren zich in een vlucht vogels die de vrijheid symboliseren. Boven dit gedenkteken hangt een replica van het monumentje van de Februaristaking van 1941.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

Het monument in het Stadhuis herinnert de inwoners van Zaandijk (gemeente Zaanstad) aan de verwoestende gevolgen van de Tweede Wereldoorlog. In die periode heeft de Duitse bezetter 171 joodse inwoners van de zeven voormalige Zaangemeenten in vernietigingskampen in Duitsland, Polen en Oostenrijk omgebracht.

Tevens benadrukt het monument de opluchting en de vreugde die de bevrijding heeft gebracht. Tijdens de bezettingsjaren sprak koningin Wilhelmina vanuit Londen voor Radio Oranje de bemoedigende woorden: 'Aan de uitgang van ieder dal komt men in de ruimte en in het licht.'

Oprichting
Als dank voor de inzet van de bevolking bij het verzet tegen de bezetter heeft de Stichting Voormalig Zaans Verzet 1940-1945 de gemeente Zaanstad het drieluik aangeboden.

Onthulling
Het monument is onthuld op 3 april 1990 door Zijne Koninklijke Hoogheid Prins Bernhard.

De replica van het monumentje van de Februaristaking van 1941 werd in 2001 uitgereikt aan de 90-jarige Saul Smit, die tientallen jaren als voorzitter actief betrokken was bij de Nederlandse Israëlitische gemeente en tal van joodse organisaties. 'Dit beeldje past zeker meer bij het gedenkteken in de hal van het stadhuis dan in mijn huiskamer,' was zijn overtuiging.

Wijziging
Het monument was voorheen geplaatst in de hal van het gemeentehuis van de gemeente Zaanstad in Zaandijk. Het monument is verplaatst naar het nieuwe stadhuis van Zaanstad in Zaandam.

Locatie
Het monument is geplaatst in het Stadhuis, gevestigd aan het Stadhuisplen 100 te Zaandam (gemeente Zaanstad).

Bronnen

  • Sta een ogenblik stil... in Zaanstad - Herdenkingsmonumenten in Zaanstad 1940-1945 van Rob Vreeken (Zaandam, Elkaland Drukkerij V.O.F., 2001);
  • Gemeentearchief Zaanstad;
  • Stedelijk 4 en 5 mei comité Zaanstad.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht