Adopteer een monument

Herdachte groepen: Burgerslachtoffers
Ontwerper: Nodaz Mgaloblisjwilli (hekwerk)
Onthulling: 1 juni 1945
Adopteer dit monument.

Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Taco Witte)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Gemeente Texel)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Gemeente Texel)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Gemeente Texel)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: B. van Bohemen / NIOD)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Liske Rynja)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Liske Rynja)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Liske Rynja)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Liske Rynja)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Gemeente Texel)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Gemeente Texel)
Oudeschild, Georgische begraafplaats 'Loladse' (foto: Gemeente Texel)

Het monument

Vorm en materiaal
De Georgische begraafplaats 'Loladse' in Oudeschild (gemeente Texel) herbergt in twaalf lange rijen de graven van 476 gesneuvelde Georgiërs. Op de graven zijn rozenstruiken geplant. Aan het hoofd van de troepen ligt als enige in een eenvoudige houten kist, commandant Sjalwa Loladse. Het graf is bedekt met een bronzen gedenkplaat.

Aan het hoofdeinde van het graf van Loladse is een granieten muur geplaatst, waarop het wapen van Texel en het embleem van de Sovjet-Unie zijn aangebracht. Oorspronkelijk was hier een eenvoudig rood geschilderd houten monument geplaatst met een afbeelding van de hamer en sikkel van de Sovjet-Unie. Aan de voorkant was achter glas een foto van Loladze en een kort grafschrift in het Nederlands en Georgisch aangebracht. Vrij snel na plaatsing is dit monument echter vernield.

Teksten
De tekst op de ingemetselde gedenksteen van boerderij 'Buitenzorg' luidt:

'RUSTPLAATS VAN 65 RUSSISCHE SOLDATEN
TER PLAATSE DOODGESCHOTEN DOOR DE DUITSCHERS
OP 21 APRIL 1945'.

De tekst op het gedenkplaatje onder deze steen luidt:

'AFKOMSTIG VAN EEN MASSA-
GRAF NABIJ DE BOERDERIJ
"BUITENZORG" VUURTOREN-
WEG, DE COCKSDORP'.

De tekst op de ingemetselde gedenksteen van 'De Mok' luidt:

'RUSTPLAATS VAN 70 RUSSISCHE SOLDATEN
TER PLAATSE DOODGESCHOTEN DOOR DE DUITSCHERS
IN DE MAAND APRIL 1945'.

De tekst op de plaat is in drie talen en luidt:

'GEMEENSCHAPPELIJK GRAF VAN DE SOVJETSOLDATEN UIT GEORGIË'.

De tekst op de gedenkplaat luidt:

'SOWJETBEGRAAFPLAATS
'LOLADSE'

De tekst op de plaquette voor Cornelai Boon-Verburg luidt:

'AAN CORNELIA BOON-VERBERG
VAN HAAR GEORGISCHE ZONEN
MEI 1985'.

Wijzigingen
In 1947 zijn aan weerszijden van het monument twee gedenkstenen geplaatst. Deze stenen bevonden zich oorspronkelijk bij boerderij 'Buitenzorg' en op De Mok.

In 1953 is het oorspronkelijke houten gedenkteken vervangen door het huidige monument (de granieten gedenkmuur).

In 1966 is het graf van Loladze met een bronzen gedenkplaat bedekt.

Tijdens de herdenking in 1970 is een geslagen koperen naambord op het hek van de begraafplaats aangebracht. Dit plaatje was meegenomen door de Georgische regisseur Rezo Tabukasjwilli.

In 1973 is het hek vervangen door een in Georgië vervaardigd smeedijzeren hekwerk, dat voorzien is van bronzen reliëfs. In 1985 is een gedenksteen met plaquette en foto van Cornelia Boon-Verberg aan het monument toegevoegd.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

De Georgische begraafplaats 'Loladse' herinnert de inwoners van Oudeschild (gemeente Texel) aan de 476 Georgiërs die bij de opstand tegen de Duitsers van 6 april tot en met 12 mei 1945 zijn gesneuveld.

Luitenant Sjalwa Loladze was commandant van de 5de compagnie van het 822ste infanteriebataljon en een van de twee leidinggevende Georgiërs. Hij vormde samen met andere officieren het kader dat de opstand leidde. Tijdens de grote zuiveringsactie die volgde op de herovering van Texel door de bezetter, kwam Loladze om het leven. Hij werd doodgeschoten in een greppel bij de boerderij Plassendaal, nadat deze schuilplaats in brand was gestoken. Kennelijk wist de bezetter dit niet, want nadien is nog verwoed jacht op Loladze gemaakt.

Direct na komst van de Canadese bevrijders werd besloten een begraafplaats aan te leggen op een weiland in Zuid-Haffel. Met behulp van Texelaars, die tijdens de oorlog zelf Georgiërs hadden moeten begraven of gedwongen waren geweest toe te zien bij executies, werden overal op het eiland lichamen opgegraven. Dit nare werk werd voornamelijk verricht door gevangengenomen NSB'ers. De overlevende Georgiërs die op dat moment het eiland nog niet hadden verlaten, waren hierbij aanwezig om hun strijdmakkers te identificeren.

De massagraven bij hoeve Buitenzorg en op De Mok waren vooralsnog ongemoeid gelaten. De Georgische officieren hadden bepaald dat de erebegraafplaats op de Hogeberg een erebegraafplaats moest zijn waar alleen plaats was voor in de strijd gesneuvelde militairen. De slachtoffers van Buitenzorg en De Mok waren als krijgsgevangenen geëxecuteerd en hadden zich niet gehouden aan de order 'zich dood te vechten'. Later, in september 1947, zijn zij na overleg met de Sovjet-ambassade alsnog herbegraven op het ereveld.

Volgens de Georgische historicus Kotsjilasjwili zijn in totaal 492 militairen op Texel gesneuveld. De Nederlandse Oorlogsgravenstichting beschikt over een opgave uit september 1947, waaruit blijkt dat 476 Georgiërs op de Hogeberg begraven zijn. Dezelfde stichting heeft echter ook een lijst uit maart 1947 waarin gesproken wordt over 499 op Texel begraven Russen, een verschil van 23. Zeker is dat in beide gevallen de vier gesneuvelden zijn meegerekend van het 803de Noord-Kaukasische infanteriebataljon, die al eerder op het eiland waren begraven.

De onduidelijkheid wordt nog vergroot door het feit dat in juli 1981 in de boomgaard van hoeve Wamberg aan de Hoofdweg in Eierland de stoffelijke resten van een Georgiër werden opgegraven. Uit overlevering blijkt dat het hier mogelijk zelfs om twee Georgiërs gaat. Deze vondst doet eens te meer vermoeden dat bij de inrichting van de begraafplaats op de Hogeberg niet alle Georgiërs zijn herbegraven.

Oprichting
Het ereveld is aangelegd in juni 1945. Tevens is toen door de Georgiërs het houten monument opgericht. Dit monument is al vrij snel na plaatsing vernield. In 1947 zijn twee gedenkstenen, die oorspronkelijk bij Buitenzorg en op De Mok waren geplaatst, aan het monument toegevoegd.

Dit monument kende een lange voorgeschiedenis. Al op 22 juni 1946 verscheen in de Texelse Courant de afbeelding van een ontwerp. De autoriteiten in Moskou, die in de plannen waren gekend, hulden zich echter lange tijd in stilzwijgen. Pas in november 1952, na herhaaldelijk aandringen van Texelse zijde, ging de Russische ambassade akkoord.

Het traineren door de Sovjets hield vermoedelijk verband met het proces tot eerherstel van het Georgische bataljon. Opmerkelijk is dat dit pas officieel werd kort na het overlijden van Stalin. Op het moment dat het monument werd onthuld, had de begraafplaats al een ander aanzien gekregen. Al vrij snel na de ingebruikname was het tot dan toe kale terrein ommuurd en van een windsingel voorzien. Op de graven werden rozenstruiken geplant.

Onthulling
Op 4 mei 1953 is het oorspronkelijke gedenkteken vervangen door een duurzamer monument. Dit monument werd onthuld door de heer G.T. Zaitzeu, een gezant van de Sovjet-Unie. Tijdens de plechtigheid werd onder meer het woord gevoerd door W.N. Kelder, oud-commandant der Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten en lid van het Comité Russenmonument op Texel: 'Goethe noemde eens de oude kathedralen bevroren muziek der Middeleeuwen. Indien het mogelijk is dat de mens zijn stem in steen kan uitdrukken, moge dan dit monument een heldenzang zijn ter ere van hen die hier rusten.'

Op 4 mei 1973 is het hekwerk, dat een geschenk is van de Georgische bevolking, onthuld door burgemeester W.H. Sprenger. In 1977 is het ereveld naar Loladze vernoemd.

Tijdens de grote herdenking van 1985 werden de Texelaars geëerd in de persoon van Cornelia Boon-Verberg. Zij was een van de velen die de Georgiërs in hun moeilijkste uren terzijde hebben gestaan. De gedenkplaat, een postuum eerbetoon aan de 'moeder der Georgiërs', werd onder begeleiding van speciaal voor de gelegenheid gecomponeerde zang en muziek onthuld door oud-strijder Chrisja Baindurasjwilli.

Dinsdag 1 mei 1990 was een historische dag in de geschiedenis van de begraafplaats. Voor het eerst wapperde er de toen nog verboden vlag van het vroeger zelfstandige Georgië. Het hijsen van het bordeauxrode dundoek leek voor de aanwezige veteraan Gaxaria Prokowi een vreedzaam symbool van een onafhankelijk vaderland, maar bleek achteraf een voorbode van opnieuw een bloedige strijd, ditmaal in Georgië zelf.

Locatie
Het ereveld bevindt zich op de zuidflank van de Hogeberg, aan Zuid Haffel, naast de begraafplaats van Oudeschild (gemeente Texel).

Bronnen

  • Gemeente Texel;
  • Oorlogsmonumenten op Texel van J.A. van Es jr. (Texel, Gemeente Texel, 2002);
  • De website www.begraafplaats.org.

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

De 'Russenoorlog' zorgde voor vele angstige weken in Oudeschild

Imme Dros (1936), Oudeschild - Noord-Holland

In februari 1945 lijkt de oorlog ook op Texel bijna voorbij, maar dan worden er 750 Georgische soldaten in Duitse dienst gelegerd. De aankondiging dat zij naar het front moeten heeft catastrofale gevolgen: in de nacht van 6 april komen ze in opstand en vermoorden 400 Duitse militairen. Een guerrillaoorlog is het gevolg, die veel levens kost en pas op 20 mei afgelopen is. Schrijfster Imme Dros maakt deze ‘Russenoorlog’ als kind mee in het Texelse havendorp Oudeschild. Dros schrijft over de Russenoorlog het autobiografische kinderboek ‘Dag soldaat, dag mooie soldaat’, dat later ook in Georgië is uitgebracht.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel


Imme Dros: "We woonden in Oudeschild. Mijn vader was brood- en banketbakker en mijn moeder runde de winkel. Ik was de oudste van vier kinderen, mijn broertje was twee jaar jonger en met de tweeling – een broertje en zusje – scheelde ik 3,5 jaar. Ik herinner me de oorlog in fragmenten. Sommige gebeurtenissen hebben een onuitwisbare indruk gemaakt, ook al was ik nog klein. Later kreeg ik meer overzicht. 


Beroep op onmisbaarheid
In 1944 moesten alle weerbare mannen van Texel af. De Duitsers hadden overal plakkaten met grote zwarte letters opgehangen, waarop de leeftijden stonden. Er werd niet gezegd waar ze heen zouden gaan. Mijn vader kwam in aanmerking. Op de dag van het vertrek stonden zijn spullen klaar in de gang. Hij nam al zo’n beetje afscheid. Ik herinner me dat nog goed, want het was een beladen moment. Toen sprong mijn moeder, die nooit iets durfde, op de fiets en reed naar het Duitse hoofdkwartier in Den Burg om te zorgen dat mijn vader thuis kon blijven. Ik was erg bang om mijn vader en extra bang om mijn moeder, want God mocht weten wat er met haar zou gebeuren. De Moffen hadden immers geweren. Mijn moeder kreeg het – met beroep op onmisbaarheid - voor elkaar dat mijn vader niet weg hoefde. In de week erna ontstond op een middag een schreeuwerige ruzie tussen vier vrouwen, onder andere mijn oma, mijn moeder en twee anderen. Ze joegen de kinderen weg en deden de deuren dicht. Veel later begreep ik dat ze mijn moeder ervan verdachten iets slechts met de Mof te hebben gedaan om mijn vader vrij te krijgen. Ik vroeg me af wat dat in vredesnaam geweest zou kunnen zijn. De Texelse mannen die wel vertrokken moesten lopend over de Afsluitdijk naar Assen, om daar loopgraven te graven. 

Gat in de straat

Een vliegtuig stortte neer op het dorp en spatte uit elkaar. De stukken en brokken kwamen her en der terecht. De Twee Britse piloten overleefden het niet. Er werd verteld dat een van hen op zijn kop in de sloot stond. Precies op de hoek van ons huis, pal naast mijn slaapkamer, viel de complete vliegtuigmotor in de straat, met een enorm gat tot gevolg. Daar stonden we als kind naar te kijken, maar ik had toen niet het benul dat die motor op mijn bed terecht had kunnen komen. De volwassenen maakten er veel drukte over. Tot mijn verbazing werd het gat in de straat bewaakt door een soldaat. Ik herinner me ook nog dat er een granaat in de school terechtkwam en dat een bankje in de klas was getroffen. Een vriendin van mijn moeder jammerde dat het de bank van haar zoon Gerard was. Ik dacht toen ‘waar maak je je druk om, hij zat er toch niet in’. Een jongen met een hazenlip werd dodelijk door een granaat getroffen terwijl hij thuis aan het spelen was. Mijn moeder vond het des te erger omdat zijn ouders al zoveel zorg om hem hadden gehad, met al die operaties en spraaklessen. 

Toewijzing
Den Helder was extreem gevaarlijk, want de marinehaven werd vaak gebombardeerd. Je kon daar dus beter niet heen, ook niet naar een ziekenhuis. Er was dus een tijdelijk noodziekenhuis op Texel gebouwd. Tegen het eind van de oorlog was er ook steeds minder te krijgen, al werd er geen honger geleden. Mijn vader was in alles creatief: hij zette een ijzeren bak met pap in een kuil met sneeuw en zout om consumptie-ijs voor ons te maken; hij had op de schuur een molentje gebouwd, waar hij stroom mee opwekte, zodat mijn moeder wat licht had om kleren te verstellen, en met een fiets verbonden aan een pomp werd regenwater omhoog gewerkt naar een waterreservoir op het dak. Elke dag zat een knecht of mijn vader als een razende te trappen op die fiets zonder wielen. Als bakker kreeg mijn vader zogenaamde toewijzingen, voor grondstoffen zoals meel en vet. Om voor deze toewijzingen in aanmerking te komen moest hij bonnen inleveren, die hij van klanten in de winkel ontvangen had. Ik zie mijn ouders nog zitten, half vloekend, met stapels van die bonnen, die ze met kwastjes glutonlijn op vellen papier plakten. Ik vond ‘toewijzing’ een raar woord. De oorlog wemelde trouwens van de rare woorden.
Mijn ouders waren jong en wilden zich door de oorlog niet te veel laten beperken. Ze zagen niet overal gevaar en fietsten ’s avonds gewoon naar de bioscoop tot grote angst van mijn grootmoeder. 

De Georgiërs
Er waren altijd Duitse soldaten in het dorp. Je werd er bang voor gemaakt en je zorgde dat je er niet mee te maken kreeg. ‘Mof’ was een verboden woord. Maar soms kwamen Duitsers bij ons thuis, om iets te kopen of te bestellen in de bakkerij. Die soldaten waren oud en vriendelijk, en al sinds het begin van de oorlog op Texel. We waren wel tegen de bezetter, maar je zag alleen maar de gewone soldaten, die geen macht hadden. Op een bepaald moment liepen er Georgiërs door ons dorp. Ze zongen meerstemmig in hun wonderlijke taal. Qua uiterlijk waren ze aantrekkelijker dan de oude Duitsers of de pukkelige pubers die rond 1945 ook nog het Duitse leger in moesten. Als de Russenoorlog niet was uitgebroken, waren al die Duitsers gewoon naar huis vertrokken. Om hun eigen hachje te redden sleurden de Georgiërs ook veel Texelaars mee in het ongeluk. Ze zijn vooral in die eerste nacht van de opstand erg te keer gegaan. Ze hebben verschrikkelijke moorden gepleegd, met messen, om geen lawaai te maken. 

Represailles
In die nacht van 6 april wist een van de Duitsers alarm te slaan. Met schepen werden de volgende dag Duitse versterkingen aangevoerd en daarom is die oorlog nog zo lang doorgegaan. De Georgiërs doken onder waar ze konden, in boerderijen of bij mensen thuis. Ze werden geholpen door de Texelaars, die daardoor speelden met hun leven. Er hingen plakkaten dat represailles zouden volgen en dat huizen in brand gestoken zouden worden, wat ook allemaal gebeurde. Een vriend van mijn vader, een fietsenmaker, had een gewonde Georgiër op de zolder van zijn werkplaats laten schuilen. De man werd gevonden. Hij is opgehangen in Den Burg. De fietsenmaker en zijn vrouw zijn gearresteerd en later doodgeschoten. Ze hadden twee kleine kinderen. De Georgiërs schoten altijd raak, van grote afstand. Zo werd een boer, die op het land aan het spitten was, vanaf een weg doodgeschoten, omdat de Georgiërs zijn schop voor een geweer aanzagen. Sommige nachten waren extreem angstig. Der Alte Fritz, een oudere Duitser uit ons dorp die iedereen kende, werd doodgeslagen op straat. Dat vond iedereen toch erg. De eerste nachten na de opstand sliepen we met vier kinderen in de woonkamer en brachten mijn grootouders de nacht bij ons door in dezelfde kamer. Je hoorde de – waarschijnlijk ook doodsbange - Duitsers en Georgiërs buiten op straat.

Genuanceerd

Van de bevrijding herinner ik me vooral de opvallende dingen. We liepen vanaf half mei vaak naar de haven, omdat de Canadezen eraan zouden komen, maar dat gebeurde alsmaar niet. Toen ze dan eindelijk wel landden wachtte niemand ze op, want we geloofden dat geschreeuw: ‘de Canadezen komen eraan!’ niet meer. Na de landing van de Canadezen – de rest van het land was natuurlijk al lang bevrijd – zijn de Duitsers afgevoerd. Toen de Georgiërs met de boot vertrokken, heb ik ze vanuit mijn dakraam uitgezwaaid. Nu, vele jaren later, denk ik genuanceerder over wat toen goed en fout was. Als de Russenoorlog niet was uitgebroken, zouden er veel mensen, ook Texelaars, in leven zijn gebleven. Mijn ouders waren zeker niet voor de Duitsers, maar ze begrepen ook wel dat de Georgiërs hun opstand niet voor ons waren begonnen. De Georgiërs zagen de capitulatie aankomen en hadden die opstand nodig om thuis in Rusland niet afgemaakt te worden. Het waren allemaal angstige mensen, de Georgiërs én de Duitsers, en als er iemand, Georgiër of Duitser, gewond was dan kreeg hij altijd van iemand hulp. 

Bron: Imme Dros, Dag soldaat, dag mooie soldaat; 1996, Querido 

De Georgiërs maakten deel uit van het Russische leger, dat bij de operatie Barbarossa verslagen werd aan het Oostfront. In Duitsland werden in de oorlog 10.000 Georgiërs krijgsgevangen gemaakt. Uit de krijgsgevangenenkampen vormen de Duitsers nieuwe bataljons, van steeds 400 Duitsers met 800 Russen (dit waren ook Mongoliërs en andere etnische Russen, die door de Duitsers als Untermenschen beschouwd werden). Met deze bataljons versterken ze de troepen overal in Europa. De 800 ‘Nederlandse’ Georgiërs zaten in 1944 eerst in Zandvoort. Ze gedroegen zich eerst als voorbeeldige leden van de bezettingsmacht, maar onder aanvoering van commandant Loladze legden ze contact met het verzet in Haarlem en verwijderden mijnen om de invasie van de geallieerden te vergemakkelijken. De Duitsers besloten daarop ongeveer 750 Georgiërs op Texel te plaatsen. Texel herbergde tot dan toe ongeveer 2000 Duitse soldaten, die er doorgaans naar toe gestuurd werden om bij te komen van hun inzet elders. Het verzet op Texel had meer last van de 7,5% NSB-ers dan van de Duitse bezetters. 

De 'Russenoorlog' zorgde voor vele angstige weken in Oudeschild

De ‘Russenoorlog’ kostte meer dan honderd Texelaars het leven

Theo Witte (1929), Oudeschild - Noord-Holland

Ook op Texel lijkt de oorlog in februari '45, als daar 750 Georgische soldaten in Duitse dienst gelegerd worden, bijna voorbij. Niets is minder waar: de aankondiging dat de Georgiërs naar het front moeten heeft catastrofale gevolgen. In de nacht van 6 april komen zij in opstand en vermoorden 400 Duitse militairen. Vanaf het vasteland worden nieuwe Duitse troepen aangevoerd, met als gevolg een guerrillaoorlog, de Russenoorlog, die pas op 20 mei tot een einde komt. Naast de vele Duitse en Georgische doden komen ook meer dan 100 Texelse burgers om, onder wie de broer van Theo Witte.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel


Tamelijk harmonieus

Theo Witte: ‘Je hebt hier op Texel ver zicht. Zo zagen wij de zwarte rookwolken uit Den Helder, toen de Duitsers er de olietankers in de fik schoten. Bij de Afsluitdijk stortte een vliegtuig neer. Op drie kilometer van onze boerderij was het vliegveld De Vlijt. Ook daar vonden rond 10 mei 1940 beschietingen plaats, want er stonden vliegtuigen van de opleiding van de luchtmacht. Texel was onderdeel van de Atlantikwall en dat betekende dat de Duitsers meer dan vijfhonderd bunkers, groot en klein, bouwden. Er liep in die tijd een spoorlijntje over het eiland, voor het vervoer van bouwmaterialen van Oudeschild naar De Koog. De eerste oorlogsjaren verliepen tamelijk harmonieus. Buiten de beperkingen had de eilandbevolking weinig last van de Duitsers, die langdurig op Texel verbleven. Ze woonden in barakken of in schoollokalen, zoals in ons dorp Oosterend. We zagen de soldaten marcheren. Als kind vond ik dat erg interessant. 

De razzia van november ‘44
Die betrekkelijke rust werd in november ’44 ruw verstoord. Toen begon de zwarte bladzijde in de geschiedenis van Texel, op een moment dat Zuid-Nederland al bevrijd was. Er hingen overal plakkaten dat mannen tussen zeventien en vijfendertig jaar zich moesten melden bij de Kommandatur in Den Burg. Bij niet opvolgen van dit bevel zouden represailles volgen. Ik stond op een dag met mijn moeder en een paar broers – we waren met twaalf kinderen – bij de boerderij. Zwaar bewapende Duitse militairen commandeerden twee van mijn oudere broers meteen mee te komen. Waarheen werd niet verteld. Mijn moeder kreeg geen gelegenheid bagage mee te geven. Ik zie ze nog weglopen in de richting van het vliegveld. Een derde broer meldde zich vrijwillig in Den Burg. In totaal werden achthonderd Texelse mannen naar Drenthe afgevoerd, om daar met een klein schopje loopgraven en tankwallen aan te leggen. Dat terwijl de Amerikanen zich op 300 kilometer afstand bevonden en algemeen bekend was dat de Duitsers de oorlog zouden verliezen. 

De Georgische soldaten op Texel
Na die strenge winter kwamen de mannen in maart ’45 allemaal weer naar huis. Iedereen was blij over de hereniging. Inmiddels waren er 750 Georgische soldaten op Texel gelegerd, krijgsgevangenen in Duitse dienst. Bij het vliegveld zat een grote groep en ook in een door de Duitsers gevorderde boerderij naast ons woonden tien Georgiërs. We keken niet meer op van exotische gezichten, want we hadden in voorgaande jaren Kaukasiërs en Brits-Indiërs met tulbanden langs zien marcheren. Deze krijgsgevangenen maakten allen deel uit van de Duitse bezettingsmacht. De Georgiërs waren gevangen genomen aan het Oostfront en hadden daar twee keuzes: zich dood laten vriezen in een kamp of dienst nemen in het Duitse leger. Ze kozen voor het laatste, wat logisch is als je negentien jaar bent en wilt blijven leven. Maar, onder Stalin stond op overgave de doodstraf. Met hun keuze voor de Duitsers werden de Georgiërs dus vogelvrij. Dit was de achtergrond van de dramatische gebeurtenissen in de nacht van 5 op 6 april 1945. 

De dag der geboorte
Begin april had de Georgische commandant Loladze opdracht gekregen om een gedeelte van zijn troepen op Texel gereed te maken, voor de strijd tegen de Amerikanen aan het front bij Arnhem. De Georgiërs haatten de Duitsers en hadden niets te verliezen. De commandanten hadden contact met het Texelse verzet en samen maakten ze een plan voor een opstand, die op verschillende plekken op het eiland moest plaatsvinden. De codenaam was ‘De dag der geboorte’. Om één uur ’s nachts was het zover: de Georgiërs vermoordden ongeveer vierhonderd Duitse militairen zonder één kogel. Ze sneden hun keel geruisloos door, zodat er niet meteen alarm geslagen zou worden. ’s Ochtends vroeg vonden mijn broers, mijn zus en ik in de wachtpost – de boerderij naast ons huis - twee dode Duitse soldaten. Er was geen Georgiër meer te bekennen. 

Een guerrillaoorlog

Diezelfde nacht was het een aantal Duitsers elders op het eiland toch gelukt te ontsnappen aan de Georgische slachting en zij hadden alarm geslagen. Daar werd vanaf het vasteland snel op gereageerd, met een bombardement op Den Burg en een stortvloed aan nieuwe Duitse troepen. In een dag hadden de Georgiërs driekwart van Texel bevrijd en ineens sloeg het om. Het verbaasde iedereen dat er nog zoveel Duitse militairen waren. Ze hadden één opdracht: bij elk commando dat niet werd opgevolgd, rücksichtslos neerschieten, zonder aanziens des persoons. Het werd een guerrillaoorlog, van man tot man, die weken duurde en vele slachtoffers eiste. De strijd concentreerde zich rondom De Cocksdorp en het vliegveld. De Texelse bevolking schaarde zich achter de Georgiërs, want die zouden ons immers bevrijden van de nazi’s. Op onderdak bieden of andere hulp aan Georgiërs stond de doodstraf. Toch waren er veel moedige Texelaars die deze dreiging trotseerden en hulp boden. 

Henk

Mijn broer Henk van 19 jaar werd dood gevonden in een sloot. Hij was op de fiets onderweg naar mijn oma en kwam door een Duitse kogel om het leven. Tot op vandaag weet niemand waarom. Na diverse rouwdiensten in verschillende kerken hebben we hem met 11 katholieken, 28 doopsgezinden en 38 Nederlands Hervormden tegelijk in Den Burg begraven. Op het kerkhof vlogen de granaten over ons heen. De gevechten gingen de dagen erna in alle hevigheid door, boerderijen werden op Poldereiland in brand geschoten en liquidaties vonden plaats. Een groep Duitse soldaten vorderde ons huis voor een nacht. De bajonetten en helmen lagen in de kast. Mijn zus moest onder dwang een kip braden, voor een galgenmaal zoals de volgende dag bleek. De Duitsers liepen in een hinderlaag van Georgiërs en sommigen overleefden dit niet. 

Saakasjvili op de Georgische begraafplaats

Na drie weken scheidden de partijen zich en ontstond een status quo. Het duurde nog tot 20 mei voordat een handjevol Canadezen arriveerde. De wapens werden op een hoop gegooid. Veel Texelaars zwaaiden de 250 Georgiërs uit toen ze met de boot afgevoerd werden. Aan de reling bedankte een commandant de Texelse bevolking. Wat in april en mei ‘45 is gebeurd, bezie ik door een andere bril. Natuurlijk moet je de context van de toenmalige omstandigheden meewegen, maar de Georgiërs kozen vooral voor zichzelf en daarmee niet voor ons Texelaars. Hun opstand zorgde voor extreem veel ellende en kostte meer dan honderd Texelaars het leven. Mijn broer had niet hoeven sterven door een Duitse kogel. Op 4 mei 2005 kwam de Georgische president Saakasjvili met zijn Nederlandse vrouw Sandra Roelofsen naar Texel, voor een herdenking op de Georgische begraafplaats Loladze, waar 476 Georgiërs begraven zijn. Als voorzitter van het Luchtvaart- en Oorlogsmuseum Texel mocht ik hem voorafgaand rondleiden door de permanente tentoonstelling over de ‘Russenoorlog’. Ik kreeg de gelegenheid die andere kant van de Georgische opstand te belichten. Ik had het gevoel dat hij het begreep, want in zijn toespraak tijdens de herdenking kwam het woord ‘helden’ niet voor, heb ik me laten vertellen. 

De Georgiërs maakten deel uit van het Russische leger, dat bij de operatie Barbarossa verslagen werd aan het Oostfront. In Duitsland werden in de oorlog 10.000 Georgiërs krijgsgevangen gemaakt. Uit de krijgsgevangenenkampen vormen de Duitsers nieuwe bataljons, van steeds 400 Duitsers met 800 Russen (dit waren ook Mongoliërs en andere etnische Russen, die door de Duitsers als Untermenschen beschouwd werden). Met deze bataljons versterken ze de troepen overal in Europa. De 800 ‘Nederlandse’ Georgiërs zaten in 1944 eerst in Zandvoort. Ze gedroegen zich eerst als voorbeeldige leden van de bezettingsmacht, maar onder aanvoering van commandant Loladze legden ze contact met het verzet in Haarlem en verwijderden mijnen om de invasie van de geallieerden te vergemakkelijken. De Duitsers besloten daarop ongeveer 750 Georgiërs op Texel te plaatsen. Texel herbergde tot dan toe ongeveer 2000 Duitse soldaten, die er doorgaans naar toe gestuurd werden om bij te komen van hun inzet elders. Het verzet op Texel had meer last van de 7,5% NSB-ers dan van de Duitse bezetters.

De ‘Russenoorlog’ kostte meer dan honderd Texelaars het leven

Persoonlijke bijdragen van onze bezoekers

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.

Let op: wilt u een wijziging voor deze monumentpagina (bijvoorbeeld een correctie of aanvulling) doorgeven? Neem dan contact met ons op.

Heeft u een vraag of wilt u ons iets melden? Kijk bij de veel gestelde vragen of stuur ons een bericht