4meiOverlay

Een jammerlijk vertroebelde blik


In 1999 werd in samenspraak met bewoners door het Stadsdeel Zuidoost in Amsterdam besloten een monument op te richten ter herdenking aan Anton de Kom. Het moest een figuratief beeld worden dat zowel een fysieke gelijkenis als een verbeelding van het gedachtegoed van De Kom zou weergeven. Begin 2005 wordt het ontwerp van kunstenares Jikke van Loon gekozen, maar nog voor de onthulling ontstaat commotie over het ontwerp.

Een jammerlijk vertroebelde blik
door Annet Zondervan

Het moest een figuratief beeld worden dat behalve een fysieke gelijkenis, óók een verbeelding moest opleveren van het gedachtegoed van Anton de Kom. Begin 2005 is in een afgewogen jureringproces de keuze gevallen op het ontwerp van de kunstenares Jikke van Loon. Desondanks is nog vóór de onthulling van het monument commotie ontstaan over het ontwerp. In reactie hierop heeft Annet Zondervan, directeur Centrum Beeldende Kunst Zuidoost, op 17 april 2006 het artikel Een jammerlijk vertroebelde blik geschreven.

Een jammerlijk vertroebelde blik
Het 'Comité een waardig monument voor Anton de Kom' is onder leiding van Eduard Buitenman een actie gestart tegen het beeld dat maandag 24 april 2006 in Amsterdam Zuidoost wordt onthuld. Het Comité omschrijft het door Jikke van Loon gemaakte monument als racistisch en beschuldigt Centrum Beeldende Kunst Zuidoost, de organisator van het proces, van fraude.

Over die laatste beschuldiging kan ik kort zijn. Geen van de anderen - noch de betrokken bewoners, noch de medejuryleden - delen zijn mening inzake fraude. Eduard Buitenman is twee jaar nauw betrokken geweest bij de realisatie van het monument, als lid van de bewonerscommissie en als afgevaardigde in de jury. Hij heeft zich tijdens het proces niet onttrokken aan zijn raadgevende rol en heeft nooit afstand genomen van alle stappen die zijn genomen. Waarom heeft hij niet eerder aan de bel getrokken? Zijn reactie nu, twee jaar later, is op zijn minst curieus te noemen.

Ernstiger is de beschuldiging van het Comité over het beeld van Jikke van Loon. In een pamflet wordt het monument weggezet als racistisch en volgt de opmerking: "Het geeft aan hoe tegen zwarten wordt aangekeken". Bij een plaatje van het beeld worden vervolgens een aantal kwalificaties als bewijs aangevoerd. De "naaktheid" van het beeld wordt gezien als een verbeelding van "een slaaf of inboorling". Er zou sprake zijn van "zeer benadrukte geslachtsdelen". De verticale stand van het beeld maakt dat het "een lijk" wordt. Voorts ziet men "een afgehakte hand" als een verwijzing naar "een lijfstraf voor slaven" en "een mismaakte arm" als een verwijzing naar "de arm van een evoluerende aap".

Ik vrees dat het Comité een jammerlijk vertroebelde blik heeft en dat die blik wordt vertroebeld door de pijnlijke geschiedenis van de slavernij. Ik moest ook denken aan de woorden van Rudie Kagie in zijn boek De eerste neger: "De verhouding tussen wit en zwart wordt […] regelmatig verpest door het rinkelen van de ketens van slaven".

Oorspronkelijk ontwerp van Jikke van LoonGoede beeldende kunst is voor velerlei uitleg vatbaar. Hoe je een kunstwerk uitlegt wordt bepaald door hoe je er naar kijkt. De blik van het Comité is één werkelijkheid maar wel heel éénzijdig. Voor een ieder die iets weet over het leven van Anton de Kom en die iets hoort over de motieven van de kunstenaar, zal het monument een ander verhaal vertellen.

Het monument is om redenen van duurzaamheid in brons uitgevoerd.Het oorspronkelijke ontwerp werd door Jikke van Loon uit een gigantische gele kabbes gehakt. Van Loon heeft dit gedaan omdat in haar ogen Anton de Kom "uit het goede hout gesneden" was. Ze haalde de boom uit het binnenland van Suriname en verscheepte het hout naar Nederland. Een prachtige echo van de reis die Anton de Kom gedwongen maakte, nadat hij in opdracht van procureur generaal Van Haaren in 1933 als staatsgevaarlijk uit Suriname werd getransporteerd. De in het monument afgebeelde man groeit als het ware uit de boom, hij wordt geboren uit de boom. Daarom zijn de handen niet naturalistisch uitgehakt, het proces van groeien uit de boom is nog in volle gang. Anderen zien de ontblote borstkas als logisch onderdeel van deze geboorte. Je wordt toch niet met kleding aan geboren? En wat betreft die "zeer benadrukte geslachtsdelen": in vergelijking met de veelzeggende details bij de David van Michelangelo is er echt niets aan de hand.

Anton de KomAnton de Kom heeft zijn hele leven gestreden voor sociale rechtvaardigheid. Als strijder is hij kapot gemaakt door 'het systeem'; eerst door het Nederlandse koloniale en anti-communistiche gezag, daarna door het nazisme. Als strijder sterk maar als mens - net een ieder - kwetsbaar. Kracht versus kwetsbaarheid. Het zijn deze kenmerken die Jikke van Loon treffend in haar sculptuur van De Kom heeft weten te leggen. De houding van de afgebeelde man is er een van kracht, strijd. Fier met de borst vooruit roept de man respect en ontzag op. Zijn gesloten ogen en ontblote borstkas accentueren echter tegelijkertijd de kwetsbaarheid van de man. En er zit nog meer symboliek in het monument. Zo zijn de gesloten ogen ook een verwijzing naar de innerlijke kracht van Anton de Kom. Weer iemand anders zal de gesloten ogen lezen als een verwijzing naar De Kom de denker, de intellectueel.

Wat is een goed monument ter ere van een persoon? Is het bij een naturalistische weergave van iemand zijn uiterlijk? Of is het bij een symbolische verbeelding van iemand zijn geschiedenis en gedachtegoed? De opdracht aan de kunstenaar was om een gelijkend beeld te maken, in uiterlijke en in figuurlijke zin. Jikke van Loon is daar, in mijn ogen, uitstekend in geslaagd.

Inmiddels is een polemiek ontstaan over een monument dat weinigen nog in werkelijkheid hebben gezien. Het monument dreigt bij voorbaat al besmet te zijn. Zelfs Eduard Buitenman kent het beeld alleen van een foto van 10 x 15 centimeter. Ik roep hierbij iedereen op een gefundeerde eigen mening te vormen. Kom kijken tijdens de onthulling of daarna. De kracht van het meer dan levensgrote beeld zal iedere twijfelaar overtuigen. Dit is een waardig monument op een waardige plek voor een zeer bijzondere en inspirerende man.