4meiOverlay

Die wedstrijd konden ze niet winnen


In de Watergraafsmeer in Amsterdam zijn van oudsher veel voetbalclubs te vinden. Na de oorlog werden gedenktekens tussen de velden opgericht voor de veelal in concentratiekampen omgekomen leden. Meer dan zestig jaar na dato rijst de vraag wat de waarde van deze objecten is en of ze kunnen verdwijnen met de herinrichting. Een tocht langs de monumenten leert dat de verenigingen juist nu hun historie koesteren en jaarlijks met respect de omgekomen leden herdenken. 

Die wedstrijd konden ze niet winnen
door Anita van Stel


De Watergraafsmeer in Amsterdam is van oudsher een wijk waarin veel voetbalvelden en -clubs te vinden zijn, ook nu nog terwijl de dure grond onderwerp van discussie is en woningbouw oprukt. De verenigingen bestaan al decennia lang, jubilea van 90 en 100 jaar zijn geen uitzondering. Sommige clubs hadden in de Tweede Wereldoorlog joodse leden, van wie er vele omkwamen in de concentratiekampen. Andere voetbalverenigingen hadden kleinere verliezen te betreuren. Na de oorlog werden gedenktekens voor de omgekomen leden opgericht. Tussen de groene velden vind je op kleine afstand van elkaar nog drie van deze oorlogsmonumenten.

Meer dan zestig jaar na dato rijst de vraag of de monumenten nog van deze tijd zijn en wat er mee moet gebeuren. Hebben ze nog waarde voor de clubs of kunnen ze verdwijnen met de herinrichting van de voetbalvelden? Een tocht langs de velden leert dat de verenigingen juist nu hun historie koesteren en jaarlijks met respect de omgekomen leden herdenken. Steeds meer jongere voetballers wonen deze 4 meiherdenkingen bij. 'Voor ons is het monument ook een symbool van respect, naar elkaar en naar onze tegenstanders', zegt de voorzitter van WV-HEDW.

Henk Hofstede bezong met zijn popgroep The Nits in JOS Days het oorlogsmonument van voetbalclub JOS Watergraafsmeer. Door onzorgvuldig handelen werd dit in de jaren '70 gesloopt. De huidige voorzitter betreurt het tot op de dag van vandaag. Bij het monument van voormalig BPC vindt nog elk jaar een kleine herdenking plaats. Tot Ons Genoegen (T.O.G.) gaat verhuizen en het monument krijgt een prominente nieuwe plaats naast de kantine, compleet met vlaggenmast en bijpassend perkje. Ook hier zijn op 4 mei oude én in toenemende mate jongere leden te vinden voor een herdenking. Op hemelsbreed driehonderd meter afstand bereidt buurman WVHEDW zich voor op het honderdjarig bestaan in 2008. Het gerenoveerde oorlogsmonument vermeldt - na een intensieve zoektocht - sinds 2000 de namen van 236 in de oorlog omgekomen leden van de vereniging. Jaarlijks is bij WVHEDW op 4 mei een herdenking met een toenemend aantal aanwezigen.

JOS Days
De popgroep The Nits had in de jaren tachtig een nummer in zijn repertoire, dat landelijke bekendheid kreeg: JOS Days. Het gaat over de jeugd van zanger-componist Henk Hofstede die zich in de Watergraafsmeerse Wetbuurt afspeelde, bij het oorlogsmonument van de Jeugd Organisatie Sportclub (J.O.S):

The war monument is still standing

between two football fields
with the names of the men killed on the battle fields,
they were center forwards, keepers and backs,
they thought they could win.


Henk Hofstede: "Mijn opa was in de jaren dertig een van de oprichters van J.O.S., een hechte club voor de Wetbuurt. De hele familie Hofstede voetbalde bij J.O.S. Wij speelden als kinderen op het monument tussen de voetbalvelden. Er waren trapjes, waarvan je af kon springen. Ik herinner me de namen op het monument, van mensen die de oorlog niet overleefd hadden en ik fantaseerde erbij wat ze meegemaakt hadden. J.O.S. was in de jaren '60 een onofficiële opleidingsclub voor Ajax. Ook trainer Rinus Michels heeft er zijn sporen liggen. Om bij J.O.S. te mogen spelen, moest je dus echt wel kunnen voetballen. Ik was in die tijd al met muziek bezig en na een proefvoetbalwedstrijd werd ik niet geselecteerd. Het lied JOS Days gaat over deze kleine tragedie - it was a break with the family tradition - in relatie tot de grote tragedie van de J.O.S.-mannen die in de oorlog omgekomen waren. Zij konden die wedstrijd niet winnen."


Hennie ter Lingen (in trainingspak) met een team van JOS bij
het monument in 1972


Onze twaalfde man
De opa van Hennie ter Lingen (1935) was aannemer en bouwde het monument: "Oorspronkelijk was het een paal die bij het zogenaamde Steentoernooi hoorde. De naam van de winnaar werd er elk jaar in gebeiteld." Cor Roor (1933), voorzitter tussen 1985 en 2002, weet dat politieagent Jaap Knol er in de oorlog voor zorgde dat de Wetbuurt niet verpauperde. "Hij heeft waarschijnlijk initiatief genomen tot het uitbreiden van de paal tot het monument met gedenkplaten. Na de oorlog werden trapjes gebouwd en twee stenen plaquettes aangebracht." Ter Lingen: "Ik kan me de herdenkingen op 4 mei nog herinneren. Daar waren veel mensen uit de Wetbuurt bij aanwezig. Op de ene plaquette stonden de namen van oorlogsslachtoffers uit de buurt en op de andere jongens van JOS die ons ontvallen waren. Het stond op een hele mooie open plek tussen twee velden en was een sieraad voor de club. Wij zeiden altijd dat het onze twaalfde man was." Joop Vlug, nu voorzitter van JOS, herinnert zich de prijsuitreikingen bij toernooien, die altijd op het monument plaatsvonden. Bij de tijdelijke verhuizing van JOS uit de buurt in 1976 nam TABA, een andere Watergraafmeerse vereniging, de velden en het monument over. Tot ontzetting van velen werd het monument toen gesloopt. Vlug: "Wie daarvoor opdracht heeft gegeven, is tot op de dag van vandaag onduidelijk. Navraag bij het stadsdeel leverde niets op." Roor: "Ineens was het weg en alles was opgeruimd. Het bestuur van TABA heeft ons in 1999 zijn excuus aangeboden voor de sloop." Joop Vlug is recent nog op zoek geweest naar de restanten. Vlug: "Je vraagt je af wie plaquettes met namen kapot slaat. Onbegrijpelijk. Jammer, want er is een stuk clubgeschiedenis verloren gegaan. Ik had de gedenkplaten graag een nieuwe plaats gegeven in de muren van ons clubgebouw."


Cor Roor, Joop Vlug en Hennie ter Lingen van voetbalclub
JOS Watergraafsmeer (maart 2007)

Op brute wijze
In augustus 2006 brandde de kantine van T.O.G., (Tot Ons Genoegen), tot de grond toe af. De club die in 2009 honderd jaar bestaat, vond een nieuw onderkomen op de plaats waar tot voor kort de - inmiddels opgeheven - voetbalclub van de Brandweer gevestigd was. Een verhuizing van T.O.G. was overigens al gepland, want op het T.O.G.-terrein zullen huizen
gebouwd worden. Naast het toegangspad naar de velden stond sinds de jaren ‘50 een gedenksteen, met de nog altijd indrukwekkende tekst ‘Ter nagedachtenis aan de T.O.G. leden die ons in de bezettingstijd 1940/45 op brute wijze ontvielen, A.Kroonenberg, B. Kroonenberg, J.van Dijk en A. Bakker’. Toon Molenaar (1931) is erevoorzitter van T.O.G. en al vanaf 1943 lid. Hem staat de onthulling van het monument nog helder voor de geest: "Het was begin jaren ’50 en we stonden daar met meer dan honderd mensen. De broers Kroonenberg waren joodse jongens, die in een concentratiekamp omgebracht zijn. Van Dijk en Bakker kwamen om in het verzet. Vanaf de onthulling houden wij op 4 mei onze eigen dodenherdenking bij het monument en eren daarmee deze leden op een gepaste manier. We leggen een graftak, nemen twee minuten stilte in acht en hijsen daarna de vlag. Ik ben een van de voorvechters van deze belangrijke clubtraditie, die gelukkig ook navolging vindt bij het huidige jeugdige bestuur. Na een artikel in het Parool komen twee mensen elk jaar speciaal uit Almere voor onze herdenking. Ik weet niet waar hun betrokkenheid vandaan komt. Dit jaar moet ik ze bij het oude terrein opvangen, want het monument staat niet meer op de oorspronkelijke plaats. De Dienst Welzijn en Sport van het stadsdeel Watergraafsmeer heeft het weggehaald en knapt het nu op. Ze hebben beloofd dat het vóór 4 mei op de nieuwe plaats zal staan. Ik heb daar alle vertrouwen in, want de plek is bepaald en ik heb de tekeningen - met boompjes en vlaggenmast - al gezien."

Op 4 mei nog steeds herdenking
Op een steenworp afstand van het oude T.O.G-terrein staan de kleedkamers van Geuzen Middenmeer en Sporting Amsterdam gebroederlijk zij aan zij. Op zaterdag en zondag is het een komen en gaan van hordes voetballers, die keer op keer een onopvallend perkje met een gedenkteken passeren. 'Mij is elke dag verloren die uw stemme niet verneemt', BPC 1940-1945, luidt de inscriptie. Met het gedenkteken worden de omgekomen leden van BPC, de Be quick Pollux Combinatie, geëerd. Deze joodse voetbalclub ging ooit op in De Nieuwe Combinatie en DNC is later opgeheven. Nog elk jaar komen enkele oud-leden van BPC op 4 mei naar het sportpark voor hun eigen herdenking. Bestuursleden van Geuzen Middenmeer sluiten aan en leggen samen bloemen. Rinus Postma van Geuzen Middenmeer: "Ik zorgde altijd dat het perkje er begin mei knap bijlag. Wie dat in de toekomst zal doen, weet ik ook niet."


Monument van voetbalclub BPC

96%
In hetzelfde sportpark Middenmeer bereidt ook WV-HEDW zich voor op het honderdjarig bestaan in 2008. Een monument markeert de toegang tot het terrein. De letters WV-HEDW staan voor Wilhelmina Vooruit Hortus Eendracht Doet Winnen. Voorzitter Hette Spoelstra (1956) heeft de jaartallen paraat: "WV werd in 1908 opgericht en de twee clubs Hortus en Eendracht Doet Winnen in 1913. De twee laatste clubs bestonden vooral uit joodse leden uit de Hortusbuurt en Nieuwmarkt. Wilhelmina Vooruit was voor 45% joods. De oorlog was de aanleiding voor de fusie, want de verenigingen kregen geen elftallen meer op de been. Veel joodse leden hadden de oorlog niet overleefd. Na een aantal jaren voortmodderen besloot men in 1956 tot samengaan. Zowel HEDW als WV hadden een gedenksteen ter nagedachtenis aan de omgekomen leden. Na de fusie in 1956 werden beide gedenkstenen samengevoegd in een bakstenen monument naast het veld op Sportpark Voorland. Toen WVHEDW in 1997, vanwege de bouw van Park de Meer, moest verhuizen naar een ander gedeelte van het sportpark rees de vraag wat er met het monument zou moeten gebeuren. De leden werden hierover geraadpleegd via een enquête - ik ben directeur bij TNS NIPO - en 96% sprak uit dat het monument bij WV-HEDW hoorde en een nieuwe plaats moest krijgen."

De namen

"Vanaf dat moment stortte ik me op dit project. Er werd een commissie in het leven geroepen die de verhuizing van het monument moest organiseren. De bakstenen werden opgeslagen en een voor een schoongemaakt. Ina en Sam de Paauw, respectievelijk de kleindochter en zoon van de oprichter van EDW, maakten ook deel uit van de commissie. Jaap de Paauw was omgekomen in een concentratiekamp. Voor hen betekende dit project persoonlijke verwerking. De commissie was compleet met Jolan Toff en André Lopes Dias. We besloten meteen ook tot een restauratie van het monument. Op de steen van WV stonden namelijk wel de namen van 67 omgekomen leden, maar niet de verenigingsnaam. Op die van HEDW vond je HEDW en ‘voor allen die gevallen zijn’. De twee gedenkstenen samen vormden een onduidelijk geheel als je de verenigingsgeschiedenis niet kende. De commissie besloot tot de volgende aanpassing: de oude gedenkstenen zouden gehandhaafd blijven, maar er zouden glasplaten met aanvullende informatie worden toegevoegd. Daarmee gaf de commissie zichzelf de ambitieuze opdracht om de namen van de ongeveer 170 omgebrachte HEDW leden te achterhalen."


Monument van voetbalclub WV-HEDW

Ledenlijst
Om te beginnen werd de laatste ledenlijst uit 1939-1940 vergeleken met de eerste ledenlijst uit 1945-1946. Door raadpleging van "In Memoriam", het boek met de namen van de ruim 100.000 omgebrachte joden, en door eigen onderzoek konden met zekerheid de namen van 60 vermoorde leden worden vastgesteld. Ik krijg nog kippenvel als ik aan de opsomming van concentratiekampen denk. Sobibor, Bergen-Belsen, Auschwitz, het ging maar door. De 60 namen stonden gegraveerd in de glasplaat op het vernieuwde monument, toen dat op 24 mei 1998 werd onthuld, maar we waren nog niet klaar met de zoektocht. Uiteindelijk slaagden we erin - onder andere door medewerking van het Gemeentelijk Bevolkingsregister - om het lot van 162 personen vast te stellen. Bij de herdenking op 4 mei 2000 werden de definitieve glasplaten onthuld. Na zestig jaar eert het monument nu toch nog alle slachtoffers: 67 Wilhelmina Vooruit leden, 162 met name genoemde HEDW leden, en 7 niet met name genoemde HEDW leden "van wie wij het lot niet met zekerheid hebben kunnen vaststellen".

Symbool

"Het monument is voor ons een symbool van respect, naar elkaar en naar onze tegenstanders. Ik ben ontzettend trots dat het er in volle glorie staat. Elk jaar houden we een herdenking. Op 4 mei 2008 begint ons jubileumjaar bij het monument. We houden als club onze historie in ere en zijn onder andere bezig met een expositie en een remake van onze oorspronkelijke tenues. Weet je waarom de leden van HEDW na de oorlog in zwartrode tenues speelden? Omdat ze vanwege de textielschaarste oude NSB-vlaggen verknipten en daar shirts van maakten. Moet je je voorstellen…"