4meiOverlay

Herdenken van Namen en Nummers in Amsterdam


Op 4 mei was er een tijdelijk monument voor de Jodenvervolging in de Oosterparkbuurt.

Namen en nummers, 4 mei 2017


Het prachtige Kastanjeplein in de Oosterparkbuurt van Amsterdam is op 4 mei omgebouwd tot een rituele herdenkingsplek. De veertien enorme kastanjebomen op het plein hangen vol met slingers, gemaakt van proppen oud papier. Elke prop symboliseert een verhaal dat nooit werd verteld, een leven dat vanuit de onzichtbaarheid vandaag in het licht wordt gebracht. 2800 Joden werden vanuit deze buurt weggevoerd naar concentratiekampen en overleefden de Tweede Wereldoorlog niet.  

Kunstenares Ida van der Lee ontwierp een ritueel om deze mensen symbolisch thuis te brengen. Van ‘s morgens elf uur tot aan het einde van de middag kan iedereen die dat wil deelnemen aan het herdenkingsritueel. In een monumentaal opgesteld namen-archief liggen lijsten van de Joodse slachtoffers. Eerste, Tweede en Derde Oosterparkstraat, Vrolikstraat, Eikenplein; Voor elke straat in de Oosterparkbuurt is een lijst. Ik kies Leendert Roodenburg, uit de Vrolikstraat. Voor hem maak ik op Amsterdams stadshout een naambordje. Met dit bordje loop ik langs een getekende spoorrails over de rand van het plein. Ik denk me in hoe hij deze laatste reis van zijn leven, misschien ook wel per trein, alleen moet hebben afgelegd. Voelde hij angst? Kon hij rust vinden bij zijn God? Zou één van de brieven, die langs het spoor liggen, door hem geschreven zijn? Ik kom uit bij het stratenmonument in het midden van het plein. In dit stratenmonument zoek ik de Vrolikstraat op en leg het bordje neer. Na het luiden van een bel spreek ik hardop de woorden uit: “Ik herdenk Leendert Roodenburg”. Een kort moment van stilte volgt. Het naambordje van Leendert Roodenburg ligt nu weer daar waar hij woonde, daar waar hij thuis was.  

Een laatste onderdeel van het ritueel is een kopje thee drinken. Dit is het moment waarop buurtgenoten elkaar ontmoeten. Ik hoor verhalen over de Tweede Wereldoorlog in Suriname en hoe het was om opgevoed te worden door een vader die erg getraumatiseerd was door de oorlog. Ik zie hoe een Joodse jongen zegt tegen zijn vriendje dat hij even niet wil spelen omdat hij met iets belangrijks bezig is. Het raakt me om te zien hoeveel impact de Tweede Wereldoorlog nog steeds heeft, hoezeer deze geschiedenis verweven is met de buurt. Tegelijk vind ik het prachtig en hoopgevend om te zien dat mensen niet bang zijn voor de geschiedenis van deze plaats, maar deze dag gebruiken om aandacht te hebben voor elkaar, tijd te nemen voor goede gesprekken en hun levensverhaal met elkaar delen. Verschillende mensen hoor ik zeggen dat deze manier van herdenken ook erg passend zou zijn in hun wijk, waar eveneens veel Joden zijn weggevoerd. Uitbreiden lijkt me mooi, maar ook een hele onderneming als ik zie hoeveel spullen en vrijwilligers hier al bij betrokken zijn. Wat zou het effect zijn als het ritueel iets meer uitgekleed zou worden? Iets minder ‘kunstzinnig en energetisch’ maar meer recht op het doel af? Zou het de kracht van deze herdenking wegnemen, of juist zorgen voor meer eenvoud en daardoor makkelijker toegankelijk?   ’

s Avonds rond half acht stroomt het plein opnieuw vol. Het stratenmonument verandert in een prachtige bloemenzee van fluitenkruid, tulpen en rozen. 1470 naambordjes liggen hier nu, 1470 Joden die individueel herdacht zijn. Ik voel een steekje van jaloezie richting de mensen die hier wonen. Indrukwekkend en heel bijzonder om zo’n ritueel in de buurt te hebben! Ik hoop dat de overige 1330 namen in de komende jaren ook worden thuisgebracht.

Bertine Verloop

Foto: Namenennummers.eu


Reactie Ida van der Lee, oprichter en organisator van Namen en Nummers


De kracht van Namen en Nummers is dat mensen zich persoonlijk verhouden tot een slachtoffer. Op verschillende manieren wordt het innerlijk proces van herdenken aangesproken. Deelnemers nemen bewust de tijd om stil te staan. Ze ondergaan een ritueel in verschillende stappen. Het maken van een naambordje is een intense ervaring. Zelf de naam schrijven en je creativiteit inzetten om er iets moois van te maken, geeft het gevoel dat je werkelijk iets voor de slachtoffers kunt doen. De aandacht die je eraan besteedt, brengt ze een heel klein beetje terug. Hun creativiteit wordt aangesproken en ze werken mee aan een groeiend kunstwerk. Tussentijds delen zij hun ervaring met andere deelnemers. Het proces van herdenken en bezinning raakt menselijke gevoelens als angst voor verdrukking en verlies van vrijheid.

Sec genomen zijn de plattegrond en de namenlijsten de belangrijkste elementen. Het concept zou ook in andere Amsterdamse buurten zoals de Rivierenbuurt of de Transvaalbuurt uitgevoerd kunnen worden. Maar ik besteed zelf heel veel aandacht aan de vormgeving. Hoe mooier, rijker en liefdevoller, hoe meer de mensen bereid zijn om in het ritueel te stappen. En dan het ritueel zelf: dat moet je begrijpen en doorgronden en telkens aanscherpen. Er liggen veel gevoeligheden. Die moet je op een zorgvuldige manier aanraken want daar ligt de kracht. Een ritueel kan helpen om met die gevoeligheden om te gaan. Het trainen van nieuwe uitvoerders is noodzakelijk. Dit jaar zijn er twee mensen die aangegeven hebben dat ze het in een vereenvoudigde vorm ook zouden willen doen. Dat gaan we uitproberen.

www.namenennummers.eu