4meiOverlay
Alle bomen dragen namen

In het rituelenproject kijken we niet alleen naar oorlogsherdenkingen, maar ook naar herdenkingen van rampen. Jorien Holsappel schrijft over de herdenking drie jaar na de crash van de MH17.



Behalve aan verschillende oorlogsherdenkingen besteden we in het onderzoek naar rituelen ook aandacht aan herdenkingen van rampen. De suggestie is wel eens dat daar de ‘nieuwe’ rituelen te zien zijn, maar in de praktijk is het vooral een wisselwerking tussen enerzijds het gebruik van rituelen die men kent – veelal terug te voeren op WOII herdenkingen – zoals stilte, gedichten, defilé; en anderzijds dat wat men doet om nieuwe verbindingen te maken tussen plekken, verhalen, tijd en handelen. Dit werd mooi zichtbaar tijdens de herdenking van de crash met de MH17 afgelopen 17 juli. Drie jaar na de ramp werd voor het eerst herdacht bij het nieuwe monument: het herinneringsbos.  

Wat je kunt: een boom planten in omgewoelde aarde, zien hoe de takken
naar de hemel reiken. Zon. Maan. De hemel die je zelf ooit hebt
vervloekt. Een zomerdag begraven. Door de tijd heen kijken.

Woorden van het speciaal voor de herdenking geschreven gedicht van Dichter des Vaderlands Ester Naomi Perquin. Ze klonken na de minuut van stilte, die volgde op het indrukwekkende  lezen van de 298 namen van mensen – vaders, moeders, kinderen, broers, zussen, vrienden, opa’s, oma’s – die omkwamen bij de crash van de MH17 op 17 juli 2014. Perquin sprak ze zelf uit tijdens de zonovergoten ceremonie, omgeven door de 298 bomen van het Nationaal Monument MH17.  

Ruim 2000 nabestaanden uit binnen- en buitenland namen deel aan deze herdenking. Daarnaast werd de ceremonie bijgewoond door koning Willem-Alexander en koningin Máxima, minister-president Mark Rutte en diverse ambassadeurs. Én door de Stichting Nationaal Monument MH17 en vertegenwoordigers van de belangrijkste sponsoren van het monument. Want met deze herdenking werd tevens het nieuwe monument officieel in gebruik genomen. Koppen in de media luidden dan ook: ‘Monument geopend’ of ‘Onthulling monument’. Het roept de vraag op: zijn herdenken en de opening van een monument hetzelfde? Hoe werd dit op 17 juli verenigd in het programma? Wat was daarvoor nodig?  

‘Opening van het monument’ roept bij mij een beeld op van toespraken van betrokkenen – ontwerpers, aannemer, burgemeester, nabestaanden – gevolgd door een ‘openingshandeling’ en wellicht applaus. De ceremonie op 17 juli was totaal anders van karakter. Niet het monument stond centraal, maar de slachtoffers en nabestaanden. En door de ceremonie heen werd het monument steeds meer ‘hun’ plek.

Dit was mogelijk doordat het door de nabestaanden van het begin af aan was ingestoken als herdenking, met als nieuwe setting het herinneringsbos. Bij het vormgeven van het programma is steeds gezocht naar optimale wisselwerking tussen deze nieuwe plek en het ritueel. De thematiek, zoals zo prachtig verwoord in het gedicht van Perquin, van bomen die groeien, leven, veranderen met de seizoenen en verbonden raken met de namen, vormde de rode draad door het programma.

In de hele uitvoering is gekeken hoe zo veel mogelijk recht gedaan kon worden aan het monument als ‘decor’ en onderdeel van het geheel. Tegelijk was er de rituele continuïteit vanuit de vorige herdenkingen. Zoals in het lezen van alle namen door nabestaanden, wat tot nog toe in elke landelijke herdenking is gebeurd; in de prachtige arrangementen die de Luchtmachtkapel speelde over de muziek die vorig jaar werd gedraaid onder het tonen van de foto’s; en in het meebrengen van bloemen door de nabestaanden.

Door dat laatste nu een plek te geven in een defilé, geopend door de koning en koningin met 17 schoolkinderen uit Vijfhuizen, gingen herdenken en ‘openingshandeling’ vloeiend in elkaar over. Daarna verspreidden nabestaanden zich over het ‘bomenlint’, om stil te staan bij de bomen die daar geplant zijn voor hun geliefden. Het herdenkingsprogramma was zo uiteindelijk een bijzonder krachtige ‘opening’ van het monument: plek, herinnering, muziek, woorden, natuur, ontmoeting, namen, verdriet en hoop, gezamenlijke en individuele rituelen, alles kwam er in samen.  

Er is niets meer. Er is alles. In de takken hangt de zon, de maan.
Alle bomen dragen namen. En ze groeien. Ze groeien.
Van kruin tot wortels trillend van bestaan.  

Jorien Holsappel

Foto: Frank van Beek Fotografie ©: monumentmh17.nl

 


 

Reactie Ria van der Steen, nabestaande en lid werkgroep herdenking Stichting Vliegramp MH17:


De herdenking Vliegramp MH17 op 17 juli 2017 was bijzonder, indrukwekkend, waardig, mooi, intens en warm. Nabestaanden reageerden overweldigend positief. De opening van het monument en het herdenken pasten perfect in en bij elkaar. Maar daar was wel het een en ander voor nodig. Kennis, expertise en mensen.

Tijdens het ontstaan en het ontwikkelen van het monument (het bos en het gedenkteken) is er nog niet nagedacht over de vorm van herdenken. Iedereen is gefocust op de realisatie van het monument. Als je vervolgens gaat nadenken over de invulling kom je er achter dat er eigenlijk twee momenten in één bijeenkomst moeten. De opening van het monument én de herdenking. Daar hadden wij als nabestaanden en ondeskundig op het gebied van het organiseren van een herdenking niet bij stil gestaan. En dan ook nog buiten! Wat een invloeden, wat een keuzes en wat een voorzorgsmaatregelen. 

Toch is het goed gelukt. Deze herdenking was een van de indrukwekkendste voor de nabestaanden. Gezamenlijk herdenken, tastbaar en hoorbaar. Tastbaar, door het gedenkteken met de ingegraveerde namen en de bomen die er staan, voor ieder slachtoffer één. En hoorbaar, omdat het hart van de herdenking het namenlezen is en zal blijven. De namen van de 298 slachtoffers.

Het was geen gemakkelijke opgave, maar met hulp van een aantal deskundigen hebben we een geweldig mooi resultaat behaald: voor de komende jaren een ritueel én een plek, waar we herdenken, gezamenlijk of ieder voor zich.