Herdachte groepen: Vervolgden Nederland
Ontwerper: S.L. Harzt, H.H.P. Waterman
Onthulling: 4 mei 1962
Adopteer dit monument.
Dit monument is in 2016-2017 geadopteerd door Dr. E. Boekmanschool

File:Hollandse Schouwburg (Amsterdam).JPG (Foto afkomstig van Wikipedia)
Amsterdam, De Hollandsche Schouwburg (foto: Maarten Schuth/ Exposa)
Amsterdam, De Hollandsche Schouwburg (foto: B. van Bohemen / NIOD)
Amsterdam, De Hollandsche Schouwburg (foto: B. van Bohemen / NIOD)
Amsterdam, De Hollandsche Schouwburg (foto: Jeroen Nooter / collectie JHM)
Amsterdam, De Hollandsche Schouwburg, gedenkruimte (foto: Jeroen Nooter / collectie JHM)
Amsterdam, De Hollandsche Schouwburg, eeuwige vlam (foto: Michiel van Kleef / collectie JHM)
Amsterdam, De Hollandsche Schouwburg, binnenplaats (foto: Michiel van Kleef / collectie JHM)
Amsterdam, De Hollandsche Schouwburg, binnenplaats (foto: Daniel Bouw / collectie JHM)
Amsterdam, De Hollandsche Schouwburg
Amsterdam, De Hollandsche Schouwburg (foto: Janita Sassen)

Het monument

Vorm en materiaal
De Hollandsche Schouwburg in Amsterdam was vroeger een theater. Nu is deze gestileerde ruïne een monument ter nagedachtenis aan alle gedeporteerde Amsterdamse joden. Direct bij binnenkomst in de Hollandsche Schouwburg valt aan de linkerkant de stemmige Chapelle Ardente op. Deze rouwkamer toont een indrukwekkende gedenkmuur, waarop ruim 6.700 namen worden weergegeven van joodse families die tijdens de Tweede Wereldoorlog uit Nederland werden weggevoerd en vermoord. Door de achternamen van alle 104.000 joodse slachtoffers weer te geven is de aanschouwing van deze gedenkmuur een confrontatie met de omvang van de misdaad en wordt het persoonlijk leed van de slachtoffers uit de anonimiteit gehaald.

Teksten
Op de zijwand van de Chapelle Ardente staat zowel in het Nederlands als in het Hebreeuws:

'DIT ZIJN DE FAMILIENAMEN VAN
VADERS EN MOEDERS
TANTES EN OOMS
BROERTJES EN ZUSJES
NEVEN EN NICHTEN
GROOTVADERS EN GROOTMOEDERS
104.000 MENSEN
104.000 JODEN
VELEN UIT AMSTERDAM
UIT NEDERLAND
WEGGEVOERD, EN ZINLOOS
VER VERMOORD'.

Op de grond in de gedenkruimte herinnert een eeuwige vlam aan de slachtoffers. Rond de vlam staat in zowel in het Nederlands als in het Hebreeuws de tekst:

'BEWAAR ALS UW OOGAPPEL MIJ, VERBERG MIJ, DOOR UW VLEUGELEN BESCHADUWD,
VOOR MIJN HATERS DIE MIJ OVERWELDIGEN, MIJN DOODSVIJANDEN DIE MIJ OMSINGELEN'.

Op een centrale plaats in de Chapelle Ardente symboliseert een boompje het leven dat, na de moord op 104.000 Nederlandse joden, doorging. Vanuit de entree is er onmiddellijk zicht op de binnenplaats, de voormalige theaterzaal met het monument ter nagedachtenis aan deze joodse Nederlanders. Een pyloon verrijst uit een voet in de vorm van een davidster.

Achter de pyloon staat een muur met de tekst:

'TER HERINNERING AAN HEN
DIE VAN HIER ZIJN WEGGEVOERD
1940 - 1945'.

Dit monument staat op de plaats van het vroegere podium. Alleen de afgebrokkelde zijwanden van het podium zijn nog van het oorspronkelijke toneel over. De voormalige theaterzaal is betegeld en de zijwanden zijn voorzien van een afdak. Dit geeft de ruimte een gevoel van intimiteit. Op de zijwanden zijn tientallen houten tulpen voorzien van een kaartje, geplaatst door leerlingen die deelnemen aan het educatieve programma in de Hollandsche Schouwburg.

Het trappenhuis is vanuit de entree te bereiken. Hier wordt in vitrines de geschiedenis van de schouwburg als theater belicht. Daarnaast zijn er verscheidene portretten en groepsfoto's van Nederlandse joden te zien, zowel van voor en tijdens, als na de Tweede Wereldoorlog. Er is bewust gekozen voor om door middel van individuele en groepsportretten de continuïteit van de aanwezigheid van joden in Nederland te tonen.

Op de eerste verdieping bevindt zich een tentoonstelling. De expositie informeert in vijf chronologische stappen het proces van isolatie, vervolging en deportatie van de Nederlandse joden. Een gedeelte van de tentoonstelling valt op door een duidelijk andere vormgeving. In dit deel worden de thema's 'verzet' en 'redding van joodse kinderen' belicht. Met foto's, documenten en objecten worden een aantal bijzondere verhalen over redding uit de aan de overkant gelegen crèche nader toegelicht. Bovendien wordt aandacht besteed aan de bevrijding die door joden vaak met gemengde gevoelens ervaren werd.

Symboliek
Sinds de herinrichting in 1993 fungeert de Hollandsche Schouwburg als educatief monument. Op de tweede verdieping van de Hollandsche Schouwburg bevindt zich de educatieve ruimte, de Walter Süskindzaal. Scholen die deelnemen aan het educatieve programma Kwaad in eigen Straat voeren hier een deel van het programma uit. Na de bestudering van de geschiedenis wordt een verbinding gelegd met het heden, waarbij het gaat om persoonlijke keuzes van nu en ieders verantwoordelijkheid ten aanzien van mogelijk kwaad in eigen straat.

Restauratie
In 2002 voerde de gemeente Amsterdam in nauwe samenwerking met de technische dienst van het Joods Historisch Museum groot onderhoud uit aan de voorgevel, die geheel is opgeknapt en opnieuw geschilderd. Naast de ingang van de schouwburg zijn nieuwe gevelborden geplaatst, waarop in enkele woorden de functie en het verleden van dit theater wordt aangeduid. In het trottoir is verlichting aangebracht.

Locatie niet correct? Geef een verbeterde locatie door.

De geschiedenis

De Hollandsche Schouwburg in Amsterdam is opgericht ter nagedachtenis aan de meer dan 50.000 Amsterdamse joden die in dit doorgangshuis gevangen hebben gezeten voordat zij door de bezetter uit de stad werden weggevoerd.

Tussen 1892 en oktober 1941 was de Hollandsche Schouwburg een van de belangrijkste theaters in de Plantagebuurt in Amsterdam. Nergens werden zoveel oorspronkelijk Nederlandstalige stukken gespeeld als in dit theater. Tijdens de bezettingsjaren werd de naam van de schouwburg in oktober 1941 veranderd in Joodsche Schouwburg. Vanaf dat moment mocht er alleen door joodse musici en artiesten worden gespeeld voor uitsluitend joods publiek. In de zomer van 1942 werd deze schouwburg (ca. 750 zitplaatsen) door de bezetter gevorderd als verzamelplaats. Hier moesten de joden wachten tot zij naar het doorgangskamp Westerbork in Drenthe vertrokken. Vervolgens werden zij op transport gesteld naar de vernietigingskampen in Polen. In de nacht van 15 juli 1942 reden voor het eerst trams met joodse gevangenen van de Hollandsche Schouwburg naar het Centraal Station van Amsterdam.

De Schouwburg werd onder beheer gesteld van de door de bezetter opgerichtte Joodse Raad, waar Süskind deel van uit maakte. De uiteindelijke macht lag bij het hoofd van de Sicherheitsdienst, Ferdinand Hugo Aus der Fünten. Walter Süskind wist het vertrouwen te winnen van de Duitsers. Ondertussen maakte hij gebruik van zijn positie door gevangenen uit de Hollandse Schouwburg te laten ontsnappen en joodse kinderen weg te laten halen uit de crèche aan de overzijde van de Schouwburg. Hij kon via zijn contacten in bezit komen van Hollandse jenever, die hem dankbaar werd afgenomen door Aus der Fünten. Wanneer deze beschonken was, was Süskind in de gelegenheid om persoonskaarten te ontvreemden en de sporen van de ontsnapte gevangenen uit te wissen.

In totaal zijn er vanuit de Hollandsche Schouwburg 60.000 tot 80.000 mensen op transport gesteld naar de concentratie- en vernietigingskampen.

Onthulling
Het monument is op 4 mei 1962 ingewijd door burgemeester Van Hall als algemene herdenkingsplaats. In een toespraak zei de burgemeester: 'Amsterdam heeft in de oorlog dát deel van de bevolking verloren dat roem en kleur aan de stad bracht.' De Stichting Hollandsche Schouwburg is verantwoordelijk voor het beleid en beheer van de Hollandsche Schouwburg als educatief monument. Deze stichting heeft zich ten doel gesteld het gebouw en het monument op zodanige wijze te beheren dat de herinnering aan de geschiedenis, verbonden met deze plek, met name in de jaren 1940-1945, levend wordt gehouden.

Locatie
De Hollandsche Schouwburg is gevestigd aan de Plantage Middenlaan in Amsterdam. Openingstijden: dagelijks van 11.00 tot 16.00 uur.

Bronnen

  • Stichting Holandsche Schouwburg;
  • Auschwitz Bulletin van het Nederlands Auschwitz Comité (47ste jaargang, nr. 3, september 2003);
  • Om nooit te vergeten - Amsterdamse monumenten en gedenktekens ter herinnering aan de Tweede Wereldoorlog van Mies Bouhuys en Boris Klatser. (Bussum, Produktie Uitgeverij Thoth, 1995). ISBN 90 6868 124 9;
  • Sta een ogenblik stil... Monumentenboek 1940/1945 van Wim Ramaker en Ben van Bohemen. (Kampen, Uitgeversmaatschappij J.H. Kok Matrijs, 1980). ISBN 90 242 0185 3;
  • Een paar minuten is het stil - Beelden van de oorlog van Pierre Jansen (Alphen aan de Rijn, N. Samson N.V., 1965);
  • Vertel de verhalen van Frans Heddema en Margit Willems, uitgegeven door Stadsdeel Amsterdam-Centrum (2005). ISBN 90-9019166-6.

Voor meer informatie

Herdenking aanmelden

Op 4 mei vindt de Nationale Herdenking plaats en wordt er in heel Nederland herdacht. Daarnaast zijn er door het jaar heen herdenkingen waar specifieke groepen slachtoffers of bijzondere gebeurtenissen worden herdacht, zoals de Indiëherdenking op 15 augustus en de Nationale Holocaust Herdenking (laatste zondag van januari).
Wij brengen al deze herdenkingen onder in de herdenkingskalender. Alle herdenkingen van de Tweede Wereldoorlog en oorlogssituaties en vredesoperaties daarna in Nederland kunt u aanmelden.
Er is nog geen herdenking bij dit monument aangemeld. Dat kunt u hier doen.

Voorkomen dat we dezelfde fouten maken

Clémence Ross-van Dorp (1957), Amsterdam - Noord-Holland

Jongeren van nu herinneren aan de verschrikkingen van toen. De oorlogsgeneratie is er bijna niet meer. Daarom zijn verhalen bij monumenten belangrijk. Niet allen toen, ook nu worden mensen om hun uiterlijk, religie of afkomst vervolgd. Naar 'schuldige' plaatsen gaan verruimt je bewuwstzijn, zegt Clémence Ross-van Dorp (1957), staatssecretaris van 2004 tot 2007. Een muur met namen en leeftijden hardop voorlezen is wat ze in Westerbrok met anderen heeft gedaan: "Er rolt dan een film aan je voorbij. Is deze familie de familie van mijn klasgenootje?"

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel


De oorlogsgeneratie verdwijnt langzaam maar zeker

"Zelf ben ik van na de oorlog. Maar mijn ouders hebben de oorlog wél bewust meegemaakt. En hoewel hun verhalen over de oorlog spaarzaam waren, hebben ze altijd veel indruk op me gemaakt. Zo vertelde mijn moeder, die verpleegster in een ziekenhuis was, over het bombardement op het Bezuidenhout in Den Haag, waar op 3 maart 1945 de bommen insloegen. Er vielen daar 511 doden en ontelbare mensen raakten gewond en dakloos. De kleine kinderen lagen bij gebrek aan bedden in manden in het ziekenhuis. Mijn generatie werd geraakt door dergelijke verhalen, van mensen die zélf de oorlog hadden meegemaakt. Voor de huidige generatie jongeren gaat dat nog maar nauwelijks op, om de simpele reden dat de oorlogsgeneratie langzaam maar zeker verdwijnt." 

Niet vergeten…
"Toen ik van 2004 tot 2007 staatssecretaris was kwam ik met veel mensen in contact die de oorlog hebben meegemaakt en slachtoffer waren van de verschrikkingen. Zij hebben mij nog meer doen inzien dat de slachtoffers, de overlevenden en wat ze hebben meegemaakt niet vergeten mogen worden. Maar hoe kun je dat het beste doen? Het is belangrijk dat de plaatsen die herinneren aan de gruwelijkheden van de Tweede Wereldoorlog blijven bestaan, als tastbare bewijzen. Bij deze gedenkplaatsen kunnen mensen stilstaan en hun geliefden eren. In Polen zijn tienduizenden landgenoten omgekomen. Direct na de oorlog heeft de Poolse regering in vernietigingskamp Auschwitz een museum opengesteld, waarin in 1980 een Nederlands paviljoen is ingericht. Dit paviljoen is in 2005 heringericht en heropend door prins Willem-Alexander en prinses Maxima. De Nederlandse regering wil hiermee onderstrepen dat Auschwitz ook anno nu nog belangrijk is."

Naar 'schuldige' plaatsen gaan 
"Wat daar en op andere plaatsen gebeurd is, is zo gruwelijk dat veel mensen het direct na de oorlog hebben willen vergeten en wegstoppen. Dat is begrijpelijk en ik kan me voorstellen dat sommigen ook in deze tijd zeggen 'nu even niet'. Als staatssecretaris moest ik ervoor zorgen dat het verhaal toch verteld blijft worden, vooral nu er nauwelijks meer mensen in leven zijn die het kunnen navertellen. Over de oorlog lezen is goed en naar 'schuldige plaatsen' gaan verruimt je bewustzijn, want je blijft je verbazen over de verschrikkingen. Bescheidenheid is op zijn plaats, want je kunt de ellende nooit echt invoelen als je deze zelf niet hebt meegemaakt. Je ziet de enorme hoeveelheid namen en vraagt je af waar de aantallen mee te vergelijken zijn. Met het inwonertal van een stad? Als je dit op je in laat werken, past alleen nog stilte. Het is te veel." 

Nooit meer Auschwitz
"Een verhaal grijpt op je in. Achter alle namen zit een verhaal. Voor een muur met namen probeer ik er één te herkennen en haal deze daarmee dichterbij. Is deze familie de familie van mijn klasgenootje? Er rolt dan een film voorbij… Bij het hardop lezen van de namen van alle slachtoffers - wat we in 2005 in Westerbork dagen achtereen hebben gedaan - moest ik de namen en leeftijden lezen van complete families die zijn omgekomen, van het baby’tje tot de opa. Niemand bleef anoniem, je zag het leed voor je. Het monument van Jan Wolkers heet 'Nooit meer Auschwitz' en niet zonder reden. Onbegrijpelijk wat mensen elkaar hebben aangedaan. Auschwitz laat zien welke vormen dit kan aannemen, het mag nooit meer gebeuren. De werkelijkheid van vandaag is dat er nog steeds mensen vervolgd worden vanwege hun uiterlijk, religie of afkomst. We moeten ons daartegen verzetten en voorkomen dat we dezelfde fouten maken." 

Bronnen:

  • Interview 15 februari 2007;
  • Toespraak bij Opening van de tentoonstelling Oorlogskind (21 maart 2005).

Links:

Voorkomen dat we dezelfde fouten maken

Persoonlijke bijdragen

Heeft u een persoonlijk verhaal met betrekking tot dit monument en/of de geschiedenis waarnaar deze verwijst? Deel uw verhaal hier en help ons de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden.