Traditiegetrouw verdiepen de Ambassadeurs van de Vrijheid zich in aanloop naar 4 en 5 mei in een onderwerp dat raakt aan de thematiek van deze dagen en hun aan het denken zet. Als Ambassadeurs van de Vrijheid 2026 bezocht de Jostiband het Oostenrijkse Schloss Hartheim. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden in dit voormalige vernietigingskamp bijna 18.000 mensen met een beperking vermoord.
Volgens regisseur Peter Blom, maker van de film over deze verdiepingsreis, is de Jostiband dé perfecte Ambassadeur van de Vrijheid. “Dat zul je zien op 5 mei, een concert van deze band raakt iedereen.” Bovendien is er een directe link met de Tweede Wereldoorlog, daarover later meer, én een actueel aanknopingspunt. “Veel mensen met een beperking wordt nog altijd autonomie ontzegd. Vaak niet zonder reden, maar het gebeurt wel. Tot voor kort hadden deze mensen in het dagelijks leven te maken met minder vrijheden dan voor anderen voor wie die vanzelfsprekend zijn. Denk aan zelf beslissen over je geld of recht op privacy; vaak zit er niet eens een slot op hun deur. Het gaat wel steeds beter, maar het thema ‘vrijheid’ speelt elke dag voor ze.”
De bestemming bepalen
Zoals ieder jaar ging het Nationaal Comité 4 en 5 mei met hun ambassadeurs in conclaaf over een passend onderwerp voor de verdiepingsreis. Emeritus hoogleraar en oud-NIOD-directeur Frank van Vree was daar nauw bij betrokken. “Als je echt impact wilt maken, moet je naar een plek gaan waar deze groep zich toe kan verhouden. Een plek waar mensen met een beperking tijdens de oorlog naartoe werden gebracht en vermoord. Het Oostenrijkse Schloss Hartheim is een van de zes locaties waar dit gebeurde.” Orkestleider Lyan Verburg vertelt dat Ipse de Bruggen, de zorgorganisatie waarvan de Jostiband onderdeel is, er heel goed over na heeft gedacht. “Het is een zwaar en confronterend verhaal. We hebben goed besproken welke orkestleden dit aan zouden kunnen en dit uitgebreid met hun familieleden en begeleiding overlegd.’
Voorbereid tot in de puntjes
De hele reis werd zorgvuldig voorbereid. Van Vree bezocht de locatie vooraf om te beoordelen of die geschikt was en om de deelnemers goed te kunnen voorbereiden. “Ik heb mijn verhaal rustig opgebouwd en in begrijpelijke taal uitgelegd wat hier is gebeurd. De eerste keer had ik zwart-witfoto’s bij me om het in de tijd te plaatsen. Ik gaf context: waarom deden de nazi’s dit? Ze wilden van Duitsland het sterkste land van Europa maken, met een ‘raszuiver’ volk met blond haar en blauwe ogen. Voor mensen met een lichamelijke of verstandelijke beperking was geen plaats. Dus niet voor mensen zoals zij. Dat kwam binnen.” Hij legde ook precies uit welke ruimtes er straks te zien waren. Zoals de ontvangstruimte waar de mensen zich moesten uitkleden. Daarnaast was een gaskamer, die is vlak na de oorlog al helemaal leeggehaald. En er is een ruimte met namen van alle vermoorde mensen en foto’s. De expositieruimte boven sloegen ze over, die beelden zouden te expliciet zijn. Tijdens de reis gingen een gedragskundige van Ipse de Bruggen en meerdere begeleiders mee; ook Van Vree reisde mee om ter plaatse tekst en uitleg te geven.
Het daadwerkelijke bezoek
Eind januari was het zover, en reisde de Jostiband per trein naar Oostenrijk. Bandlid Evelien Biemond was een van de deelnemers. “Vooraf wilde ik niet naar de namenmuur. Ik ben eens in Jeruzalem geweest, waar alle namen werden voorgelezen. Dat wilde ik niet nog een keer. Maar dat was hier niet, toen ben ik toch gegaan.” Lyan Verburg benadrukt dat alles stap voor stap gebeurde en dat iedereen kon aangeven als hij of zij niet verder wilde. Evelien stond stil bij een foto van Rudolf, een jongen met het syndroom van Down, tussen twee jonge vrouwen. Het is niet duidelijk of het zijn zussen zijn of zijn begeleiders. “Ik werd heel boos. Dat iemand met het syndroom van Down in de gaskamer is vermoord. Hadden die vrouwen op de foto hem dat niet kunnen besparen? Ik zei allemaal lelijke woorden tegen ze die ik niet zal herhalen.” Toen ze weer tot bedaren was gekomen, ging ze terug met de begeleidster. “Ik zei tegen hem: Rudolf, ik hoop dat je het fijn hebt in de hemel en geen pijn meer hebt.” Evelien stelde voor kaarsen bij de foto’s te zetten; dat deden ze de volgende dag.
Na de eerste zware dag werd de tweede dag bewust een dag van viering. De deelnemers overhandigden een fotoboek dat gemaakt is door een aantal orkestleden ter ere van het 50-jarig bestaan van de Jostiband aan de directeur van het slot voor de bibliotheek. “Alle orkestleden hebben daarin iets geschreven. De directeur was zichtbaar ontroerd”, vertelt Lyan Verburg. “In het café naast het slot werken mensen met een beperking; hij vertelde dat sommigen van hen het kasteel niet durven te bezoeken. Dus hij was erg onder de indruk van onze bandleden.” De Jostiband ging ook langs in het café. En natuurlijk hoorde daar samen muziek maken bij. Verburg is blij dat zij met deze reis deze relatief onbekende geschiedenis zichtbaar konden maken. “We hebben ook een krachtig statement afgegeven. Hitler probeerde deze groep uit te roeien, maar kijk: hier zijn we. Mensen met een beperking maken deel uit van de maatschappij, en hoe!”
Impact van de reis
Van Vree houdt zich al decennialang met dit onderwerp bezig, maar ook hem greep de reis aan. “Het is confronterend om met mensen waar het echt om gaat zo’n beladen plek te bezoeken. Hun emoties waren ongefilterd.” Ook Blom vond het een aangrijpende ervaring. “Je zag gevoelens variëren van intens verdriet tot woede en strijdbaarheid. Dat was indrukwekkend. Het meest raakte mij bandlid Erwin. Op een bepaalde plek werd hij heel verdrietig. Een begeleider zei tegen hem: ‘Dat verdriet mag er zijn.’ Erwin liep weg en herhaalde steeds: ‘Die emotie mag er zijn.’ Als een soort mantra. Dat was leerzaam voor mij om zo je verdriet te laten zien, mij houdt iets tegen en hij doet het gewoon.”
Verburg noemt haar meest ontroerende moment: “Bandlid Peter had vooraf gezegd dat hij Hoger dan de blauwe luchten wilde zingen. Hij was op dat moment zo geëmotioneerd dat zingen niet lukte; hij sprak de tekst uit als een gebed. Het was muisstil. Heel indrukwekkend was dat.” Aanvankelijk wilde Peter de gaskamer niet bezoeken, maar hij ging toch. Toen hij daar stond, zei hij: “Mijn armen worden zwaar, mijn benen worden zwaar. Dit is verschrikkelijk wat hier is gebeurd.” Achteraf was Peter trots dat hij zichzelf had overwonnen. Bandlid Evelien werd zich bewust van de gruwelijkheden van de oorlog en zei: “Als ik toen was geboren, dan was ik er niet meer geweest.” Na de reis dacht ze veel na over vrijheid. “Vrijheid is dat mensen met een beperking mogen zijn wie ze zijn. Dat we mogen spelen op een festival. Dat we een plek hebben in de maatschappij.” En dat gaan ze vieren met het hele orkest op 5 mei.
De Jostiband is het grootste orkest ter wereld van mensen met een beperking. Elke woensdag repeteren 120 muzikanten in Zwammerdam. De arrangementen zijn zo aangepast dat mensen met uiteenlopende mogelijkheden kunnen meespelen. Op 5 mei treden zij op bij de Bevrijdingsfestivals met zangeres Maan en DJ Reinier Zonneveld.
De geschiedenis
Schloss Hartheim was een van de zes locaties van Aktion T4, het geheime naziprogramma om groepen die als ‘ballast’ werden beschouwd uit de weg te ruimen. De systematische moord op mensen met een geestelijke of lichamelijke beperking maakte daar deel van uit.
Ambassadeurs van de Vrijheid 2026
In aanloop naar 5 mei, verdiepten de Ambassadeurs van de Vrijheid zich in een thema rondom vrijheid. De Jostiband bracht een indrukwekkend bezoek aan Slott Hartheim. Zanger Rolf Sanchez ging zijn roots achterna, en zocht het graf van zijn bijzondere opa op. DJ La Fuente ging in gesprek met dak- en thuislozen en zangeres Karsu ging terug naar de plek waar zij honderden vluchtelingen hielp tijdens hun aankomst in Nederland. Hun verhalen zijn de komende tijd te volgen op de social media-kanalen van het Nationaal Comité 4 en 5 mei en via deze pagina terug te vinden.
Dit artikel verscheen eerder in NC Magazine nr.29 (voorjaar 2026). Het artikel is geschreven door Dorine van der Wind, de foto’s zijn van Thomas Kist.