We leven in een tijd waarin heel wat mensen onveiligheid en stuurloosheid ervaren als gevolg van polarisatie in de samenleving en ontwikkelingen op het wereldtoneel.
De internationale rechtsorde staat onder ongekende druk. Machtspolitiek neemt de plaats in van de bescherming door het (internationale) recht, zoals de Canadese premier Mark Carney in zijn speech begin dit jaar in Davos indringend onder onze aandacht bracht.
Onze zoektocht naar sturing voor het eigen handelen in het heden krijgt betekenis en concretere invulling als we de geschiedenis leren begrijpen, zoals ook het jaarthema luidt. Het voelt voor mij als kleindochter van een Joods-Duitse grootvader die de oorlog in Nederland in de onderduik overleefde dankzij de hulp van moedige verzetsmensen, als een grote verantwoordelijkheid daar in het bestuur van het Nationaal Comité aan bij te dragen. Denkpatronen en processen van ongelijkheid tussen mensen, discriminatie, vijandschap en uiteindelijk genocide wonnen in de jaren dertig snel terrein en hebben onder het naziregime geresulteerd in het ontnemen van de menselijke waardigheid en het leven aan Joodse, Roma en Sinti medeburgers. Recht had voor de slachtoffers geen betekenis meer, en daarmee voor niemand. De waarden van rechtvaardigheid, gelijkwaardigheid en vrijheid boden niet langer bescherming. De verschrikkingen van de oorlog en van de Holocaust waren zo groot dat we daarna tegen elkaar hebben gezegd dat dit nooit meer mag gebeuren.
Dat is een opdracht met een verantwoordelijkheid die tot op de dag van vandaag moet worden doorvoeld. Een verantwoordelijkheid voor nieuwe generaties om een samenleving op te bouwen waarin iedereen zich vrij en gelijk in waardigheid mag voelen. Na de Tweede Wereldoorlog is ter vervulling van die opdracht een belangrijke rol toegekend aan het recht. Tussen staten werden verbintenissen tot stand gebracht die zijn gebaseerd op de waarden van vrijheid, democratie en rechtsstaat: menswaardigheid, rechtvaardigheid, wederkerigheid en gelijkwaardigheid van iedere mens. Dit zijn waarden met een universeel karakter. De verbintenissen tussen staten die tot stand zijn gebracht om die waarden te beschermen, kennen we nu als de internationale rechtsorde: regionale en universele mensenrechtenverklaringen, verbanden als de Europese Unie, de NAVO en de Verenigde Naties en een internationaal systeem dat begon met de Neurenberger processen voor de berechting van verdachten voor de ergste misdrijven.
Die opdracht is nooit af. Waakzaamheid blijft geboden. Waar we in voorgaande jaren vaak genoegen namen met de veiligheid en welvaart van de eigen samenleving, zien we nu in dat breuklijnen dichtbij zijn en een bedreiging vormen voor onze vrijheid, democratie en rechtsstaat. De internationale rechtsorde brokkelt steeds verder af; machtspolitiek en denkpatronen die polariseren, verdeeldheid zaaien en wantrouwen voeden tegen rechtsstatelijke instituties krijgen voet aan de grond. Wat dit betekent voor het eigen handelen komt scherper in beeld als we de waarden van menswaardigheid, rechtvaardigheid, wederkerigheid en gelijkwaardigheid doorvoelen vanuit de geschiedenis. Door te luisteren naar de getuigenissen over uitsluiting, onderdrukking en massamoord, maar ook over redding en verzet, en door processen en denkpatronen te leren begrijpen die aan deze ervaringen vooraf zijn gegaan. Dat doorvoelen doen we als Nederlandse samenleving collectief op 4 en 5 mei.
Zo kan richting worden gevonden voor het eigen handelen in een onzekere tijd. Het geeft ons de bouwstenen om de samenleving ook voor de toekomst vorm te geven. Met de waarden van vrijheid, democratie en rechtsstaat, doorvoeld vanuit de geschiedenis, als fundament. Het geeft ons een blijvende opdracht voor het stevig en duurzaam verankeren van de werking van het recht als bastion tegen processen die de waarden van vrijheid en rechtsstaat ondermijnen, zoals het geval was in de aanloop naar en tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit was óók een reden voor mijn keuze om van het recht mijn professie te maken en bij te dragen, vanuit die waarden, aan het vertrouwen in rechtsstaat en internationale rechtsorde. Of iets grotelijks op het spel staat hangt daarbij altijd af van de kleine dingen. De persoonlijke beslissingen die mensen nemen, in de relatie met hun medemensen, moeten tekenen van waakzaamheid en medemenselijkheid zijn.
Deze column verscheen eerder in NC Magazine nr.29 (voorjaar 2026). De column is geschreven door Marianne Hirsch Ballin, de foto is van Chris van Houts.