Fotograaf Roger Cremers exposeerde in binnen- en buitenland met foto’s over de Tweede Wereldoorlog en de bijbehorende herinneringscultuur. Zijn nieuwste fotografieproject Fallen gaat over de herdenking van de luchtoorlog in Nederland. “Met deze foto’s van herdenkingen en onthullingen van monumenten wil ik stilstaan bij de vliegtuigbemanning die in ons land gesneuveld is.”
Vraag je Roger Cremers naar de achtergrond van zijn fotografieprojecten, dan strooit hij meteen met feiten. “In Nederland zijn tijdens de Tweede Wereldoorlog ruim 5500 vliegtuigen neergekomen met duizenden slachtoffers. De meeste bemanningsleden kwamen uit het Brits Gemenebest en Amerika. Er waren natuurlijk ook slachtoffers aan de kant van de bezetter, maar die zijn een stuk moeilijker te vinden. Voor die herdenkingen is hier veel minder aandacht.”
Veel speurwerk
Hoe Cremers bij al die herdenkingen en onthullingen van monumenten terechtkomt? Jaren, weken, dagen speurt hij het internet en social media af naar herdenkingen van vliegtuigslachtoffers die waar dan ook in Nederland zijn omgekomen. “Zolang de plaats des onheils maar binnen de Nederlandse landsgrenzen ligt.” Zet een lokale wethouder bijvoorbeeld een foto op X (voorheen Twitter) van een monument dat in diens gemeente onthuld wordt, dan heeft Cremers weer een aanknopingspunt. “Of als ik op social media zie dat er ergens een herdenking is geweest, houd ik die datum volgend jaar vrij in mijn agenda om erheen te kunnen.” Zes jaar lang is hij uiteindelijk met zijn nieuwste project, Fallen, bezig geweest. Hij fotografeerde zo’n tachtig á negentig herdenkingen. De serie is niet alleen een eerbetoon aan de mensen die omkwamen – “met deze foto’s van herdenkingen en monumenten wil ik stilstaan bij het vliegtuigpersoneel dat in ons land gesneuveld is” – maar ook een ode aan degenen die hen blijven herdenken. “Die toewijding van mensen raakt me altijd. Het is toch speciaal als twee mensen op een dinsdag ergens een kaarsje opsteken.”
Nederlands landschap
Omdat de meeste vliegtuigen tussen 1940 en 1945 op allerlei afgelegen plekken terechtkwamen, rijdt Cremers het hele land door. Zijn foto’s zeggen dan ook niet alleen wat over onze herinneringscultuur, maar ook iets over het Nederlandse landschap. “Een schuldig landschap met leed dat tachtig jaar later niet altijd meer zichtbaar is. Niet alle vliegtuigwrakken zijn opgegraven en niet alle lichamen geborgen.” Hij vertelt dat er nog steeds herbegrafenissen zijn. Het gaat dan om slachtoffers die nu gevonden worden en alsnog met eer worden begraven. “Bij die momenten ben ik ook aanwezig.” En wat dacht je van een stel op het platteland dat weet dat er tijdens de oorlog iets is gebeurd op het weiland verderop en daarom elk jaar bloemen legt op die plek. “Juist die kleine gebaren vind ik zo mooi.”
Vliegtuigbouwkunde
Het is niet gek dat Cremers na verschillende fotografieprojecten uiteindelijk een serie zou maken over de luchtoorlog, lacht hij. “Ik heb een heel grote interesse voor luchtvaart. Voordat ik fotografie ging studeren, heb ik vliegtuigbouwkunde gestudeerd. Je zou dus kunnen zeggen dat Fallen een samensmelting is van twee van mijn grootste interesses.” Wat Cremers ook zo fascineert: de locaties waar al die 5500 vliegtuigen terecht zijn gekomen tijdens de Tweede Wereldoorlog. “Van Bergen op Zoom tot Nijmegen en van een zwembad tot een woonwijk. Het is natuurlijk totaal willekeurig waar een vliegtuig neerkomt. Dat kan op het platteland zijn, maar ook in een bos. In de loop der jaren is er vaak over die plekken heen gebouwd. Om die bizarre geschiedenissen is het mij te doen.”
Momenteel is er een expositie van Roger Cremers te zien in het Jüdisches Museum in Wenen: Sag mir, wo die Blumen sind… 80 Jahre nach dem Krieg. Ook in het House of European History in het Belgische Brussel is een fototentoonstelling van zijn werk te bezichtigen: Presence of the Past. A European Album.
Dit artikel verscheen eerder in NC Magazine nr. 28 (najaar 2025). Het artikel is geschreven door Daphne van Breemen, de foto’s zijn van Roger Cremers.