Een moment van bezinning, het belang om verhalen te blijven onderzoeken en minder hardvochtigheid, dat is wat journalist Judith Zilversmit mensen hoopt mee te geven in haar 4 mei-voordracht in De Nieuwe Kerk in Amsterdam. Maar in gedachten is ze op dat moment bij haar Joodse vader die de oorlog als jongetje van 13 overleefde door onder te duiken.
Ze ziet zichzelf nog lopen als klein meisje, samen met haar ouders, haar broer en zus, onderweg naar de 4 mei-herdenking aan de Apollolaan in Amsterdam-Zuid. Het zijn vroege herinneringen, maar het gevoel dat die dag omlijstte staat haar nog scherp bij. Zilversmit: “Het was een beladen dag, er rustte een ongrijpbare zwaarte op en ik was me er extra bewust van dat ik aan de oorlog moest denken die dag. Maar hoe doe je dat als je nog zo jong bent? De oorlog was bij ons thuis altijd aanwezig, maar op 4 mei nog net een beetje meer.” Toch was het ook een dag van gezamenlijkheid, constateert Zilversmit nu achteraf: “ Families uit de hele buurt trokken uit voor die herdenking dus we kwamen veel bekenden tegen, net als een groot deel van de Joodse gemeenschap die zich daar verzamelde. Er was onuitgesproken herkenning. Na afloop gingen we naar huis en keken we een oorlogsfilm op tv. Dat deden we jaar in jaar uit.”
De herdenking bij de Apollolaan heeft inmiddels plaatsgemaakt voor andere rituelen. Helemaal sinds Zilversmit zich de afgelopen jaren is gaan verdiepen in haar eigen familieverhaal, heeft 4 mei nog meer plek gekregen in haar bewustzijn. Iets wat in een stroomversnelling raakte door dat ene bericht op Instagram dat ze ruim twee jaar geleden ontving. Argeloos scrollend opende ze een privéberichtje van een onbekende. De afzender, een vrouw uit het Belgische Tongeren, vertelde in een paar zinnen haar verhaal. Haar inmiddels overleden grootmoeder Betsy, zou destijds Zilversmits vader en zijn gezin hebben verraden toen zij tijdens de oorlog ondergedoken zaten. Voor Judith Zilversmit bracht het zo onverwacht benaderd te worden met dit beladen nieuws tegenstrijdige emoties teweeg: “Ik klikte het direct weg, ik wilde het wegstoppen. Maar ik wist ook dat ik er iets mee moest.”
En zo geschiedde. Afgelopen november bracht Zilversmit samen met Het Parool de podcast ‘Het verraad van de familie Zilversmit’ uit. Een zoektocht naar haar eigen familieverhaal, en wie dat mag vertellen. Want nog voordat ze er goed en wel over uit was wat ze met dit gegeven moest doen, klopte een historicus bij haar aan die door de kleindochter was ingeschakeld om het verhaal over het verraad verder te onderzoeken, met als inzet er een boek over te schrijven. Wie de podcast luistert, volgt op de voet hoe Zilversmit met de historicus in gesprek gaat. Hoe ze hoopt samen met haar meer te weten te komen over haar eigen familiegeschiedenis, en hoe de dozen met archiefmateriaal van vader Zilversmit al klaar staan om mee te gaan naar het huis van de historicus. Dan wordt plots duidelijk dat van echt samenwerken geen sprake blijkt: de afloop van het onderzoek kon Zilversmit teruglezen wanneer het boek werd uitgebracht. En zo werd haar verhaal ineens het verhaal van een ander. “Dat zette me natuurlijk enorm aan het denken: ik zat er helemaal niet op te wachten dat iemand iets over mijn familie ging schrijven, laat staan zonder enige afstemming of samenwerking.”
Met de podcast hield Zilversmit het familieverhaal bij zichzelf. Anderhalf jaar werkte ze eraan met podcastmaker Annet Röst. Ze doken in de archieven, trokken door het land, en bezochten de kleindochter van de verrader van haar vaders familie. Een pittig proces. “Zowel de tijd die het maakproces kostte als de mentale last was zwaar en deed veel met me. We waren nog bezig met de laatste loodjes toen de eerste afleveringen online kwamen, maar de reacties waren overweldigend. Dat was natuurlijk fijn, maar ook spannend. Ondertussen werkten we keihard door aan vervolgafleveringen.” Met succes: de podcast werd veelbesproken en goed ontvangen en is inmiddels meer dan een half miljoen keer gedownload. De serie eindigt met een open einde, wat goed overeenkomt met Zilversmits eigen positie in haar familieverhaal. “Mijn vader sprak heel veel over de oorlog. Het was er bij ons thuis altijd en zo werd het door de jaren heen – onbewust – onderdeel van mijn eigen identiteit. Ik kende zijn verhalen uit de oorlog, maar niet op de manier, zo gedetailleerd, zoals ik er nu mee bekend ben.”
Na het verraad van de familie Zilversmit valt het gezin uiteen: vader en moeder weten te vluchten en worden opgevangen op een nieuw onderduikadres, de dan 13-jarige Hans Zilversmit zwerft van de ene onderduikplek naar de andere. Alleen zus Helga wordt na de inval opgepakt en overgebracht naar Auschwitz, wat ze wonder boven wonder overleeft. “Het was in die zin, vergeleken met andere Joodse families, misschien een meer ‘ongeschonden’ gezin, omdat het gezin wel is teruggekeerd, maar natuurlijk worstelden ze naderhand allemaal met die oorlog en met wat er daarna kwam: de intens kille behandeling, de strijd om hun spullen en kapitaal weer terug te krijgen – dat heeft me diep geraakt.” Door de zoektocht is Zilversmit zich bewuster geworden van haar familieverhaal en hoe het heeft doorgewerkt. “Ik kreeg een nog beter beeld van mijn opa en mijn vader, en daardoor ook over mezelf. 4 mei heeft daarmee ook weer een nieuwe, meer gelaagde betekenis voor me gekregen. Niet om in het verleden te blijven hangen, maar om te begrijpen hoe kwetsbaar samenleven kan zijn en dat is ook wat ik graag meegeef aan mijn eigen dochters.”
Toen Zilversmit het verzoek kreeg voor de 4 mei-voordracht in De Nieuwe Kerk, was er maar één iemand waar ze direct aan moest denken: haar vader. “Hij had dit geweldig gevonden, dat weet ik zeker. Het is voor mij heel betekenisvol, een moment waarop voor mij veel samenkomt. Met haar voordracht wenst ze mensen een meer open houding naar de ander. “Het altijd eens zijn met de ander hoeft echt niet en ik leef niet in de illusie dat we allemaal maar hand in hand met elkaar moeten gaan staan. Voor mij zit het juist in elkaar de ruimte bieden, kritisch blijven en naar je eigen kompas luisteren en je niet klakkeloos bij een groep aansluiten. Openstaan voor het verhaal van de ander en naar elkaar luisteren. Écht luisteren. En daarna mag het vooral ook wel eens stil zijn, om wat gezegd is even te laten bezinken.
Judith Zilversmit (1976) is journalist en groeide op in Amsterdam. Sinds januari 2026 is zij hoofdredacteur van de Amsterdamse stadszender AT5. Voorheen werkte ze als chef bij PS, de dag -en weekendbijlage van Het Parool waarmee ze ook de podcast ‘Het verraad van de familie Zilversmit’ maakte, die te beluisteren is in de podcastapp.
Dit artikel verscheen eerder in NC Magazine nr.29 (voorjaar 2026). Het artikel is geschreven door Eefje van den Akker, de foto is van Linda Stulic.