Het ontstaan van de gevangenis
De gevangenis is rond 1885 als strafgevangenis gebouwd. In 1911 komt daar een speciale strafgevangenis voor mannen bij. Tijdens de Eerste Wereldoorlog is er extra ruimte nodig voor deserteurs en smokkelaars. Er worden dan noodgebouwen op het gevangenisterrein gezet. In 1919 volgt een laatste uitbreiding: een grote cellenbarak met 501 kleine, oncomfortabele cellen.

De gevangenis in de Tweede Wereldoorlog
In de Tweede Wereldoorlog delen de Duitsers de gevangenis in drieën.
In de Deutsche Untersuchungs- und Strafgefängenis zitten ‘gewone’ misdadigers die door een civiele rechtbank veroordeeld zijn. De Kriegswerhmachtgefängnis is bestemd voor militaire gevangenen. En in de Polizeigefängnis zetten de Duitsers politieke tegenstanders vast. Ook verzetsstrijders sluiten ze hier op.

De Polizeigefängnis zit eerst in het hoofdgebouw. Hij staat onder gezag van de Sicherheitsdienst (SD). Maar het hoofdgebouw wordt al gauw te klein. Daarom worden de mannen op 4 november 1940 overgebracht naar de cellenbarak uit 1919. Tien dagen later volgen ook de vrouwen. Als ook deze barak te klein wordt, bouwen de Duitsers een nieuwe barak met 224 cellen. Ook in deze barak zijn de cellen erg klein: 1,90 bij 3,70 meter. Dat is kleiner dan de gangbare maat van 2,66 bij 4 meter. In het begin zitten de gevangen alleen of met z’n tweeën in een cel. Maar dat verandert in de loop van de oorlog. Omdat er steeds meer gevangenen komen, zitten ze soms wel 5 mensen in één cel.

Het leven in de gevangenis
In het begin van de oorlog is de bewaking redelijk humaan. Maar het regime verandert totaal als de SS in 1941 verantwoordelijk wordt. Er mag niet meer gedoucht en gelezen worden. Er wordt minder gelucht. De gevangenen krijgen ook bijna geen bezoek meer van buiten. Gevangenen worden geslagen of eenzaam opgesloten. En sommigen zitten maanden in de cel zonder te weten waarom. Ook het eten wordt er niet beter op. De kwaliteit is slecht en soms is er zelfs helemaal niets te eten.

De gevangenen proberen het leven dragelijk te houden door te zingen, moppen te vertellen en hard te lachen. Ook halen ze kattenkwaad uit. Ze stelen bijvoorbeeld groente uit de tuin van de SS. Ze bedenken van alles om de tijd te doden en de verveling tegen te gaan. Ze schaken uit hun hoofd met andere gevangenen, volgen de zon op de vloer of tellen bakstenen. Ook krassen ze boodschappen in de muren van hun cel. Ze verspreiden nieuws met klopsignalen en door gaten in de muur. Het contact dat de gevangenen zo met elkaar onderhouden betekent veel voor hen.

Wat er uiteindelijk met de gevangenen gebeurt? Ze worden vrijgelaten of op transport gezet naar concentratiekampen. Maar er worden ook gevangenen ter dood veroordeeld. In totaal zelfs 650. Ze worden opgesloten in de dodencel en zitten daar soms een aantal weken. 215 van hen worden geëxecuteerd op de Waalsdorpervlakte. Hun laatste gang was door ‘het poortje’.

Na de oorlog
De gevangenis behoudt na de oorlog haar functie. En daarom zijn er veel sporen verloren gegaan. Gelukkig is een aantal bewaard gebleven.
Zo heeft E.P. Weber in 1946 de teksten die de gevangenen in de muren krasten opgetekend in het ‘Gedenkboek van het Oranjehotel’.

Ook dodencel 601 en ‘het poortje’ bestaan nog. In de dodencel brandt altijd licht. Koningin Wilhelmina heeft een foto ter beschikking gesteld die boven de ingang hangt. ‘Het poortje’ zit nog altijd in de buitenmuur van de gevangenis.
Eén keer per jaar, tijdens de herdenking, zijn de dodencel en ‘het poortje’ open. Maar de toekomst van deze sporen is onzeker. De gevangenis wordt namelijk in de toekomst vernieuwd. Er wordt actie ondernomen om de sporen te bewaren, maar of dat lukt is nog onduidelijk.