Een versterkt eiland
- type spoor
-
Verdedigingslinie
- lokatie
-
Terschelling
Terschelling - ontstaan
- 1940
Een versterkt eiland
Terschelling is voor de Duitse bezetter in de Tweede Wereldoorlog strategisch erg belangrijk. Engelse vliegtuigen komen over, onderweg naar Duitse doelen. Die wil men zo snel mogelijk uitschakelen. Het eiland ligt bovendien aan de vaarroute naar het oosten. Redenen genoeg voor de Duitse bezetter om het eiland op te nemen in het Küstenverteidigungs Abschnitt Amsterdam en in de Atlantikwall.
De volgende sporen zijn er onder andere te vinden:
Bronnen:
De volgende sporen zijn er onder andere te vinden:
Bronnen:
- Forten.info;
- Reisgids voor Terschelling van Bauke Boomstra en Piet Lautenbach. (Assen, Van Gorcum, 2003). ISBN 90 232 3392 1;
- ‘We vieren het pas als iedereen terug is’. Terschelling in de Tweede Wereldoorlog van Johan van der Wal. (Universiteit Groningen, Proefschrift, 2007);
- Bunkers in Holland;
- Oorlogspad. De bezetting voorbij, wat Nederland nog over ’40-’45 vertelt van Jeroen Wielaert. (Utrecht/Antwerpen, Kosmos-Z&K Uitgevers, 2005). ISBN 90 215 4189 0;
- STIWOT - Organisation Todt.
Küstenverteidigungs Abschnitt Amsterdam
Terschelling ligt op de route van vliegtuigen die in Engeland opstijgen met bestemming Hamburg, Bremen, Hannover, Leipzig en Maagdenburg. Ook vliegtuigen richting Berlijn en de Duitse industriegebieden vliegen over. Doel: bombardementen uitvoeren. Zelfs burgerdoelen blijven niet gespaard. Om de schade zoveel mogelijk te beperken, wil de Duitse bezetter de geallieerde vliegtuigen zo snel mogelijk onderscheppen. In Nederland – en ook in Frankrijk en België – bouwt men daarom een luchtverdedigingslinie met Flak-stellingen (Flug- of Fliegerabwehrkanone).
De bunkers op Terschelling maken deel uit van het Küstenverteidigungs Abschnitt Amsterdam. Het systeem wordt aangelegd vanaf eind 1940. De Duitsers hebben een zwaar bombardement op Coventry uitgevoerd. De Britten beantwoorden de aanval met tegenbombardementen. Al snel neemt het aantal bombardementen over en weer toe.
Haven als uitvalsbasis
Terschelling neemt niet alleen een luchtstrategische positie in. Het eiland ligt ook aan een belangrijke vaarroute naar het oosten. Het wordt bijna hermetisch afgesloten van de buitenwereld. De haven van West-Terschelling vormt een uitvalsbasis voor Duitse marinevoorpostschepen, mijnenleggers en mijnenvegers. Niemand betreedt of verlaat het eiland zonder dat de Duitse bezetter het opmerkt.
Atlantikwall
In december 1941 beveelt Hitler de aanleg van de Atlantikwall. Deze zal lopen van Noorwegen tot de Spaanse grens. Vanaf 1942 krijgen de plannen vaste vorm. In tegenstelling tot de traditionele linies wordt de Atlantikwall geen aaneengesloten linie. Het is een serie op zichzelf staande stellingen op belangrijke plekken. Het voordeel daarvan is dat er minder soldaten nodig zijn om de linie te bemannen. Dat is belangrijk omdat de aanhoudende strijd in Rusland veel mankracht opeist. Begin 1943 wordt de bouw van de Atlantikwall versneld. De Duitse bezettingsmacht vreest een invasie.
Organisation Todt
De Duitse bouwgroep Organisation Todt is verantwoordelijk voor de bouw van de stellingen. Deze organisatie is al voor de Tweede Wereldoorlog opgericht, grotendeels naar militaire inzichten. De Duitse bouwgroep staat onder leiding van ir. Fritz Todt (de naamgever van de organisatie). De eerste grote bouwwerken die de bouwgroep uitvoert, zijn de Autobahnen en de Westwall (Siegfriedlinie) in Duitsland. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog krijgt de organisatie veel vrijheid en bevoegdheden. Alleen aan Hitler hoeft men verantwoording af te leggen. De organisatie houdt Hitler op de hoogte met maandelijkse verslagen. Daarin staan vooral getallen over het aantal mensen dat voor de organisatie werkt, het aantal m3 beton en de kracht van bunkers. Om de Führer tevreden te houden moeten steeds nieuwe records gevestigd worden. Men manipuleert daarvoor soms de getallen. Toch levert de bouwgroep veel bouwwerken op.
Lokale aannemerij
De organisatie werkt vaak samen met lokale aannemers. Voor veel bedrijven een moeilijke keuze. Soms is het de enige mogelijkheid om in deze sector het hoofd boven water te houden tijdens de bezetting. De concurrentie tussen de aannemers is erg groot. Een groot aantal bedrijven gaat daarom toch voor de Organisation Todt werken. Naarmate de oorlog vordert, zijn steeds meer mensen nodig om te werken. De bezettingsmacht neemt dan zijn toevlucht tot dwangarbeiders.
Verantwoording
Na de oorlog, in 1948, moet een aantal lokale bedrijven die met bunkerbouw bezig zijn geweest zich verantwoorden voor de rechtbank. Dat gebeurt in het kader van de Bijzondere Rechtspleging. Veel bedrijven hebben, voordat ze met de bezetter in zee gingen, eerst advies aan de Nederlandse regering gevraagd. Dat advies luidde min of meer dat een bevel van de bezetter maar beter kon worden opgevolgd, omdat de bezetter recht had op onderdak en bouwwerken om zijn taak uit te voeren. Tijdens de Bijzondere Rechtspleging verwerpt men dit advies als vrijbrief om met de bezetter te gaan samenwerken. Toch worden de meeste aannemers vrijgesproken.
Radarposten
Als onderdeel van de Duitse verdedigingswerken worden ook radarposten op Terschelling gebouwd. De Tiger-stellung op Terschelling wordt gebouwd in de herfst van 1941. Het is de eerste radarpost waar alle gegevens bijeenkomen. Men gebruikt een Freya radarpeilinstallatie. Deze radar heeft een nauwkeurige resolutie en is makkelijk verplaatsbaar was. Een nadeel is dat het bereik slechts 160 km is en de hoogte van de doelen niet goed te bepalen is.
Medio 1942 is de dekking van alle peilstations in Nederland groot. Vanuit Leeuwarden stijgen nachtjagers op om de geallieerde vliegtuigen te onderscheppen. Veel vliegtuigen worden neergeschoten. Eén op de drie Britse piloten moet er rekening mee houden dat de Duitse bezetter hem uit de lucht schiet. Grote groepen vliegtuigen stijgen op, om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk vliegers toch hun doel bereiken. Pas als de geallieerden overgaan op het werpen van snippers zilverpapier worden de radarposten onbruikbaar.
Terschelling ligt op de route van vliegtuigen die in Engeland opstijgen met bestemming Hamburg, Bremen, Hannover, Leipzig en Maagdenburg. Ook vliegtuigen richting Berlijn en de Duitse industriegebieden vliegen over. Doel: bombardementen uitvoeren. Zelfs burgerdoelen blijven niet gespaard. Om de schade zoveel mogelijk te beperken, wil de Duitse bezetter de geallieerde vliegtuigen zo snel mogelijk onderscheppen. In Nederland – en ook in Frankrijk en België – bouwt men daarom een luchtverdedigingslinie met Flak-stellingen (Flug- of Fliegerabwehrkanone).
De bunkers op Terschelling maken deel uit van het Küstenverteidigungs Abschnitt Amsterdam. Het systeem wordt aangelegd vanaf eind 1940. De Duitsers hebben een zwaar bombardement op Coventry uitgevoerd. De Britten beantwoorden de aanval met tegenbombardementen. Al snel neemt het aantal bombardementen over en weer toe.
Haven als uitvalsbasis
Terschelling neemt niet alleen een luchtstrategische positie in. Het eiland ligt ook aan een belangrijke vaarroute naar het oosten. Het wordt bijna hermetisch afgesloten van de buitenwereld. De haven van West-Terschelling vormt een uitvalsbasis voor Duitse marinevoorpostschepen, mijnenleggers en mijnenvegers. Niemand betreedt of verlaat het eiland zonder dat de Duitse bezetter het opmerkt.
Atlantikwall
In december 1941 beveelt Hitler de aanleg van de Atlantikwall. Deze zal lopen van Noorwegen tot de Spaanse grens. Vanaf 1942 krijgen de plannen vaste vorm. In tegenstelling tot de traditionele linies wordt de Atlantikwall geen aaneengesloten linie. Het is een serie op zichzelf staande stellingen op belangrijke plekken. Het voordeel daarvan is dat er minder soldaten nodig zijn om de linie te bemannen. Dat is belangrijk omdat de aanhoudende strijd in Rusland veel mankracht opeist. Begin 1943 wordt de bouw van de Atlantikwall versneld. De Duitse bezettingsmacht vreest een invasie.
Organisation Todt
De Duitse bouwgroep Organisation Todt is verantwoordelijk voor de bouw van de stellingen. Deze organisatie is al voor de Tweede Wereldoorlog opgericht, grotendeels naar militaire inzichten. De Duitse bouwgroep staat onder leiding van ir. Fritz Todt (de naamgever van de organisatie). De eerste grote bouwwerken die de bouwgroep uitvoert, zijn de Autobahnen en de Westwall (Siegfriedlinie) in Duitsland. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog krijgt de organisatie veel vrijheid en bevoegdheden. Alleen aan Hitler hoeft men verantwoording af te leggen. De organisatie houdt Hitler op de hoogte met maandelijkse verslagen. Daarin staan vooral getallen over het aantal mensen dat voor de organisatie werkt, het aantal m3 beton en de kracht van bunkers. Om de Führer tevreden te houden moeten steeds nieuwe records gevestigd worden. Men manipuleert daarvoor soms de getallen. Toch levert de bouwgroep veel bouwwerken op.
Lokale aannemerij
De organisatie werkt vaak samen met lokale aannemers. Voor veel bedrijven een moeilijke keuze. Soms is het de enige mogelijkheid om in deze sector het hoofd boven water te houden tijdens de bezetting. De concurrentie tussen de aannemers is erg groot. Een groot aantal bedrijven gaat daarom toch voor de Organisation Todt werken. Naarmate de oorlog vordert, zijn steeds meer mensen nodig om te werken. De bezettingsmacht neemt dan zijn toevlucht tot dwangarbeiders.
Verantwoording
Na de oorlog, in 1948, moet een aantal lokale bedrijven die met bunkerbouw bezig zijn geweest zich verantwoorden voor de rechtbank. Dat gebeurt in het kader van de Bijzondere Rechtspleging. Veel bedrijven hebben, voordat ze met de bezetter in zee gingen, eerst advies aan de Nederlandse regering gevraagd. Dat advies luidde min of meer dat een bevel van de bezetter maar beter kon worden opgevolgd, omdat de bezetter recht had op onderdak en bouwwerken om zijn taak uit te voeren. Tijdens de Bijzondere Rechtspleging verwerpt men dit advies als vrijbrief om met de bezetter te gaan samenwerken. Toch worden de meeste aannemers vrijgesproken.
Radarposten
Als onderdeel van de Duitse verdedigingswerken worden ook radarposten op Terschelling gebouwd. De Tiger-stellung op Terschelling wordt gebouwd in de herfst van 1941. Het is de eerste radarpost waar alle gegevens bijeenkomen. Men gebruikt een Freya radarpeilinstallatie. Deze radar heeft een nauwkeurige resolutie en is makkelijk verplaatsbaar was. Een nadeel is dat het bereik slechts 160 km is en de hoogte van de doelen niet goed te bepalen is.
Medio 1942 is de dekking van alle peilstations in Nederland groot. Vanuit Leeuwarden stijgen nachtjagers op om de geallieerde vliegtuigen te onderscheppen. Veel vliegtuigen worden neergeschoten. Eén op de drie Britse piloten moet er rekening mee houden dat de Duitse bezetter hem uit de lucht schiet. Grote groepen vliegtuigen stijgen op, om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk vliegers toch hun doel bereiken. Pas als de geallieerden overgaan op het werpen van snippers zilverpapier worden de radarposten onbruikbaar.
Sporen in de omgeving

Terug naar overzicht