Herdachte groepen: Militairen in dienst van het Ned. Kon. na 1945, Koopvaardijpersoneel, Militairen in dienst van het Ned. Kon. 1940-1945, Burgerslachtoffers, Burgers voormalig Nederlands-Indië, Vervolgden Nederland, Verzet Nederland
Ontwerper: J.J.P. Oud (ontwerp), Johannes Anton Raedecker (beelden), Paul Grégoire (reliëfs)
Onthulling: 4 mei 1956
Ontwerper: J.J.P. Oud (ontwerp), Johannes Anton Raedecker (beelden), Paul Grégoire (reliëfs)
Onthulling: 4 mei 1956
Beschrijving
Vorm en materiaal
Het Nationaal Monument op de Dam te Amsterdam is een zuil, uitgevoerd in witte natuursteen (Italiaans travertin). De 22 meter hoge zuil is geplaatst op een vierkant voetstuk. Op de voorkant van de zuil is een reliëf van vier geboeide mannenfiguren bevestigd. Boven dit reliëf bevindt zich een beeld van een vrouwenfiguur met kind. Aan weerszijden van de zuil staat op een stenen plateau een mannenfiguur met aan zijn voeten huilende honden. Op de achterzijde van de zuil is een reliëf met omhoogvliegende duiven bevestigd. Achter de zuil is een halfronde gedenkmuur van witte natuursteen geplaatst. In de nissen van de muur zijn urnen met aarde bijgezet. Het gedenkteken is geplaatst op een plaveisel van klinkers, dat in concentrische cirkels is opgehoogd. Enkele tientallen meters voor de zuil is aan weerszijden een leeuw op een cirkelvormig voetstuk geplaatst.
Teksten
Op de binnenkant van de muur is een tekst van de dichter A. Roland Holst aangebracht:
'NIMMER, VAN ERTS TOT AREND, WAS ENIG SCHEPSEL VRIJ ONDER DE ZON, NOCH DE ZON ZELVE, NOCH DE GESTERNTEN. MAAR GEEST BRAK WET EN STELDE OP DE GESLAGEN BRES DE MENS. UIT DIE EERSTELING DAALDEN DE ONTELBAREN. DUCHTEND ZIJN HOGE BLIK DEINSDEN HUN ZWERMEN BINNEN DE WET TERUG EN WERDEN VOLKEN EN STONDEN ELKANDER NAAR HET LEVEN, ONDER NACHTGEWOLKTEN VERWARD TREURSPEL, DAT WERELD HEET. SINDSDIEN WERD GEEN MENS VRIJ DAN ONTBODEN VAN BOVEN ZIJN DAK, GEEN VOLK DAN BEHEERST VAN BOVEN ZIJN TORENS. BLIJVE ONS DAT BIJ, VERLOST ALS WIJ WERDEN UIT HET SCHRIKBEWIND VAN EEN ONDERWERELD. NIET ONBEHEERST, DOCH ENKEL BEHEERST VAN BOVEN DE WERELD BLIJFT VRIJHEID ONS DEEL'.
De Latijnse tekst op de voorzijde van het gedenkteken is van dr. J.P. Meerwaldt:
'HIC UBI COR PATRIAE MONUMENTUM CORDIBUS INTUS QUOD GESTANT CIVES SPECTET AD ASTRA DEI.'
De Nederlandse vertaling luidt:
'HIER, WAAR HET HART DES VADERLANDS IS, MOGE HET HERINNERINGSTEKEN, DAT DE BURGERS IN HET BINNENSTE HUNNER HARTEN DRAGEN, SCHOUWEN TOT DE STERREN GODS'.
Op de achterzijde boven de nissen met de urnen staat een vers van Anthonie Donker (pseudoniem voor prof. dr. N.A. Donkersloot):
'AARDE, DOOR HET OFFER GEWIJD,
SAMENGEBRACHT UIT GANS HET LAND,
TEKEN TOT IN VERREN TIJD
VAN HEUGENIS EN VASTEN BAND.'
Symboliek
Het Nationaal Monument op de Dam is al ruim veertig jaar het uitgesproken symbool van het respect van de bevolking voor de Nederlandse slachtoffers van oorlog en vredesmissies, waar ook ter wereld. Daarmee is het tegelijk een symbool van nationale eenheid. Op verschillende wijzen wordt de Tweede Wereldoorlog uitgebeeld. De vier geboeide mannen verbeelden de ellende die de oorlog bracht. De twee mannen met aan hun voeten huilende honden symboliseren het verzet. Links een bebaarde figuur die het verzet van de intellectuelen uitbeeldt en rechts een man die zijn handen ten hemel heft en het arbeidersverzet voorstelt. De honden verbeelden smart en trouw. De vrouw met een kind op de arm heeft een krans om het hoofd, terwijl duiven om haar heen vliegen. Dit zijn symbolen van overwinning, vrede en nieuw leven. De omhoogvliegende duiven op de achterzijde van de zuil verwijzen naar de bevrijding. De aarde in de urnen is afkomstig uit de Nederlandse provincies en uit het voormalige Nederlands-Indië. Met het zand dat afkomstig is van plaatsen waar Nederlanders zijn gemarteld en vermoord, wordt het nationale karakter van het monument benadrukt.
Restauratie
Nadat er op 26 december 1995 een deel van het voetstuk waarop de centrale vrouwenfiguur rust, naar beneden was gevallen, wees bouwkundig onderzoek uit dat het monument in verval was. Regenwater was doorgedrongen in de holten van de steen en vorst veroorzaakte vervolgens kleine en grote scheuren. In juni 1996 besloot het gemeentebestuur van Amsterdam dat het Nationaal Monument op de Dam gerestaureerd zou worden. Het monument werd eerst provisorisch opgeknapt, maar eind 1997 werd besloten tot een ingrijpende restauratie. Om de structurele problemen op te lossen werd besloten het gehele monument te demonteren. De beelden werden met kunsthars geïmpregneerd en het bakstenen binnenwerk van de zuil werd vervangen door een kern van beton. Ook is ervoor gezorgd dat er onder alle omstandigheden sprake is van een natuurlijke afvoer van regen- of condenswater. De restauratie werd afgerond in april 1998.
Wijziging
In 2007 is het monument voorzien van een rolstoelbaan, opdat mindervaliden ongehinderd en volwaardig kunnen deelnemen aan de Nationale Herdenking op 4 mei. Ontwerper van de rolstoelbaan is Eriq van Nijhuis Gelder.
Bronnen
- Het Nationaal Monument op de Dam, samenst. Menno Landstra en Desmond Spruijt (Amsterdam, Landstra & Spruijt, 1998). ISBN 90 76348 01 4;
- Sta een ogenblik stil... Monumentenboek 1940/1945, Wim Ramaker en Ben van Bohemen. (Kampen, Uitgeversmaatschappij J.H. Kok Matrijs, 1980). ISBN 90 242 0185 3;
- Om nooit te vergeten - Amsterdamse monumenten en gedenktekens ter herinnering aan de Tweede Wereldoorlog, Mies Bouhuys en Boris Klatser. (Bussum, Produktie Uitgeverij Thoth, 1995). ISBN 90 6868 124 9.
