4meiOverlay

De ‘Russenoorlog’ kostte meer dan honderd Texelaars het leven

Theo Witte (1929), Oudeschild - Noord-Holland

Ook op Texel lijkt de oorlog in februari '45, als daar 750 Georgische soldaten in Duitse dienst gelegerd worden, bijna voorbij. Niets is minder waar: de aankondiging dat de Georgiërs naar het front moeten heeft catastrofale gevolgen. In de nacht van 6 april komen zij in opstand en vermoorden 400 Duitse militairen. Vanaf het vasteland worden nieuwe Duitse troepen aangevoerd, met als gevolg een guerrillaoorlog, de Russenoorlog, die pas op 20 mei tot een einde komt. Naast de vele Duitse en Georgische doden komen ook meer dan 100 Texelse burgers om, onder wie de broer van Theo Witte.

Productie: Interakt; tekst: Anita van Stel


Tamelijk harmonieus

Theo Witte: ‘Je hebt hier op Texel ver zicht. Zo zagen wij de zwarte rookwolken uit Den Helder, toen de Duitsers er de olietankers in de fik schoten. Bij de Afsluitdijk stortte een vliegtuig neer. Op drie kilometer van onze boerderij was het vliegveld De Vlijt. Ook daar vonden rond 10 mei 1940 beschietingen plaats, want er stonden vliegtuigen van de opleiding van de luchtmacht. Texel was onderdeel van de Atlantikwall en dat betekende dat de Duitsers meer dan vijfhonderd bunkers, groot en klein, bouwden. Er liep in die tijd een spoorlijntje over het eiland, voor het vervoer van bouwmaterialen van Oudeschild naar De Koog. De eerste oorlogsjaren verliepen tamelijk harmonieus. Buiten de beperkingen had de eilandbevolking weinig last van de Duitsers, die langdurig op Texel verbleven. Ze woonden in barakken of in schoollokalen, zoals in ons dorp Oosterend. We zagen de soldaten marcheren. Als kind vond ik dat erg interessant. 

De razzia van november ‘44
Die betrekkelijke rust werd in november ’44 ruw verstoord. Toen begon de zwarte bladzijde in de geschiedenis van Texel, op een moment dat Zuid-Nederland al bevrijd was. Er hingen overal plakkaten dat mannen tussen zeventien en vijfendertig jaar zich moesten melden bij de Kommandatur in Den Burg. Bij niet opvolgen van dit bevel zouden represailles volgen. Ik stond op een dag met mijn moeder en een paar broers – we waren met twaalf kinderen – bij de boerderij. Zwaar bewapende Duitse militairen commandeerden twee van mijn oudere broers meteen mee te komen. Waarheen werd niet verteld. Mijn moeder kreeg geen gelegenheid bagage mee te geven. Ik zie ze nog weglopen in de richting van het vliegveld. Een derde broer meldde zich vrijwillig in Den Burg. In totaal werden achthonderd Texelse mannen naar Drenthe afgevoerd, om daar met een klein schopje loopgraven en tankwallen aan te leggen. Dat terwijl de Amerikanen zich op 300 kilometer afstand bevonden en algemeen bekend was dat de Duitsers de oorlog zouden verliezen. 

De Georgische soldaten op Texel
Na die strenge winter kwamen de mannen in maart ’45 allemaal weer naar huis. Iedereen was blij over de hereniging. Inmiddels waren er 750 Georgische soldaten op Texel gelegerd, krijgsgevangenen in Duitse dienst. Bij het vliegveld zat een grote groep en ook in een door de Duitsers gevorderde boerderij naast ons woonden tien Georgiërs. We keken niet meer op van exotische gezichten, want we hadden in voorgaande jaren Kaukasiërs en Brits-Indiërs met tulbanden langs zien marcheren. Deze krijgsgevangenen maakten allen deel uit van de Duitse bezettingsmacht. De Georgiërs waren gevangen genomen aan het Oostfront en hadden daar twee keuzes: zich dood laten vriezen in een kamp of dienst nemen in het Duitse leger. Ze kozen voor het laatste, wat logisch is als je negentien jaar bent en wilt blijven leven. Maar, onder Stalin stond op overgave de doodstraf. Met hun keuze voor de Duitsers werden de Georgiërs dus vogelvrij. Dit was de achtergrond van de dramatische gebeurtenissen in de nacht van 5 op 6 april 1945. 

De dag der geboorte
Begin april had de Georgische commandant Loladze opdracht gekregen om een gedeelte van zijn troepen op Texel gereed te maken, voor de strijd tegen de Amerikanen aan het front bij Arnhem. De Georgiërs haatten de Duitsers en hadden niets te verliezen. De commandanten hadden contact met het Texelse verzet en samen maakten ze een plan voor een opstand, die op verschillende plekken op het eiland moest plaatsvinden. De codenaam was ‘De dag der geboorte’. Om één uur ’s nachts was het zover: de Georgiërs vermoordden ongeveer vierhonderd Duitse militairen zonder één kogel. Ze sneden hun keel geruisloos door, zodat er niet meteen alarm geslagen zou worden. ’s Ochtends vroeg vonden mijn broers, mijn zus en ik in de wachtpost – de boerderij naast ons huis - twee dode Duitse soldaten. Er was geen Georgiër meer te bekennen. 

Een guerrillaoorlog

Diezelfde nacht was het een aantal Duitsers elders op het eiland toch gelukt te ontsnappen aan de Georgische slachting en zij hadden alarm geslagen. Daar werd vanaf het vasteland snel op gereageerd, met een bombardement op Den Burg en een stortvloed aan nieuwe Duitse troepen. In een dag hadden de Georgiërs driekwart van Texel bevrijd en ineens sloeg het om. Het verbaasde iedereen dat er nog zoveel Duitse militairen waren. Ze hadden één opdracht: bij elk commando dat niet werd opgevolgd, rücksichtslos neerschieten, zonder aanziens des persoons. Het werd een guerrillaoorlog, van man tot man, die weken duurde en vele slachtoffers eiste. De strijd concentreerde zich rondom De Cocksdorp en het vliegveld. De Texelse bevolking schaarde zich achter de Georgiërs, want die zouden ons immers bevrijden van de nazi’s. Op onderdak bieden of andere hulp aan Georgiërs stond de doodstraf. Toch waren er veel moedige Texelaars die deze dreiging trotseerden en hulp boden. 

Henk

Mijn broer Henk van 19 jaar werd dood gevonden in een sloot. Hij was op de fiets onderweg naar mijn oma en kwam door een Duitse kogel om het leven. Tot op vandaag weet niemand waarom. Na diverse rouwdiensten in verschillende kerken hebben we hem met 11 katholieken, 28 doopsgezinden en 38 Nederlands Hervormden tegelijk in Den Burg begraven. Op het kerkhof vlogen de granaten over ons heen. De gevechten gingen de dagen erna in alle hevigheid door, boerderijen werden op Poldereiland in brand geschoten en liquidaties vonden plaats. Een groep Duitse soldaten vorderde ons huis voor een nacht. De bajonetten en helmen lagen in de kast. Mijn zus moest onder dwang een kip braden, voor een galgenmaal zoals de volgende dag bleek. De Duitsers liepen in een hinderlaag van Georgiërs en sommigen overleefden dit niet. 

Saakasjvili op de Georgische begraafplaats

Na drie weken scheidden de partijen zich en ontstond een status quo. Het duurde nog tot 20 mei voordat een handjevol Canadezen arriveerde. De wapens werden op een hoop gegooid. Veel Texelaars zwaaiden de 250 Georgiërs uit toen ze met de boot afgevoerd werden. Aan de reling bedankte een commandant de Texelse bevolking. Wat in april en mei ‘45 is gebeurd, bezie ik door een andere bril. Natuurlijk moet je de context van de toenmalige omstandigheden meewegen, maar de Georgiërs kozen vooral voor zichzelf en daarmee niet voor ons Texelaars. Hun opstand zorgde voor extreem veel ellende en kostte meer dan honderd Texelaars het leven. Mijn broer had niet hoeven sterven door een Duitse kogel. Op 4 mei 2005 kwam de Georgische president Saakasjvili met zijn Nederlandse vrouw Sandra Roelofsen naar Texel, voor een herdenking op de Georgische begraafplaats Loladze, waar 476 Georgiërs begraven zijn. Als voorzitter van het Luchtvaart- en Oorlogsmuseum Texel mocht ik hem voorafgaand rondleiden door de permanente tentoonstelling over de ‘Russenoorlog’. Ik kreeg de gelegenheid die andere kant van de Georgische opstand te belichten. Ik had het gevoel dat hij het begreep, want in zijn toespraak tijdens de herdenking kwam het woord ‘helden’ niet voor, heb ik me laten vertellen. 

De Georgiërs maakten deel uit van het Russische leger, dat bij de operatie Barbarossa verslagen werd aan het Oostfront. In Duitsland werden in de oorlog 10.000 Georgiërs krijgsgevangen gemaakt. Uit de krijgsgevangenenkampen vormen de Duitsers nieuwe bataljons, van steeds 400 Duitsers met 800 Russen (dit waren ook Mongoliërs en andere etnische Russen, die door de Duitsers als Untermenschen beschouwd werden). Met deze bataljons versterken ze de troepen overal in Europa. De 800 ‘Nederlandse’ Georgiërs zaten in 1944 eerst in Zandvoort. Ze gedroegen zich eerst als voorbeeldige leden van de bezettingsmacht, maar onder aanvoering van commandant Loladze legden ze contact met het verzet in Haarlem en verwijderden mijnen om de invasie van de geallieerden te vergemakkelijken. De Duitsers besloten daarop ongeveer 750 Georgiërs op Texel te plaatsen. Texel herbergde tot dan toe ongeveer 2000 Duitse soldaten, die er doorgaans naar toe gestuurd werden om bij te komen van hun inzet elders. Het verzet op Texel had meer last van de 7,5% NSB-ers dan van de Duitse bezetters.

De ‘Russenoorlog’ kostte meer dan honderd Texelaars het leven